नेपाल राष्ट्र बैंकले हालै सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को १० महिनाको आर्थिक तथा वित्तीय प्रतिवेदन अनुसार चैत महिनाको तुलनामा वैशाखमा विद्युतीय कारोबारमा उल्लेखनीय उत्साह देखिएको हो।
प्रतिवेदन अनुसार क्युआर कोड र डेबिट कार्डमार्फत हुने भुक्तानीको सङ्ख्या र रकम दुवैमा वृद्धि भएको छ। यद्यपि, मुलुकमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने मोबाइल बैंकिङमा भने एउटा रोचक प्रवृत्ति देखिएको छ—कारोबारको सङ्ख्या थपिए पनि कुल कारोबार रकममा भने सामान्य गिरावट आएको छ।
ससाना किराना पसल, तरकारी बजारदेखि लिएर ठुला व्यापारिक मलसम्म क्युआर कोड स्क्यान गरी भुक्तानी गर्ने प्रवृत्ति नेपालीहरूको दिनचर्या जस्तै बनेको छ। राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कले पनि यसलाई प्रमाणित गर्छ। चैत महिनामा क्युआर कोडमार्फत ५ करोड ४६ लाख ४३ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाख महिनामा यो संख्या ८.४ प्रतिशतले बढेर ५ करोड ९२ लाख ६० हजार पुगेको छ। कारोबार सङ्ख्यासँगै भुक्तानी गरिएको रकममा पनि वृद्धि भएको छ। चैतमा क्युआर कोडमार्फत १ खर्ब ५३ अर्ब ४७ करोड रुपैयाँ भुक्तानी भएकोमा वैशाख महिनामा ५.९ प्रतिशतले वृद्धि भई १ खर्ब ६२ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यसले नेपाली बजारमा नगदरहित कारोबारमा क्युआर कोड सबैभन्दा विश्वासिलो र लोकप्रिय माध्यम बन्दै गएको पुष्टि गर्छ।
नेपालमा सबैभन्दा धेरै प्रयोगकर्ता र पहुँच भएको डिजिटल भुक्तानी माध्यम मोबाइल बैंकिङ नै हो। तर, चैतको तुलनामा वैशाख महिनामा यसको कारोबारको सङ्ख्या बढे पनि रकम भने केही ओरालो लागेको छ। चैत महिनामा मोबाइल बैंकिङमार्फत ७ करोड ४४ लाख ६६ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाख महिनामा ५.९ प्रतिशतले बढेर ७ करोड ८८ लाख ९० हजार पुगेको छ। चैतमा मोबाइल बैंकिङमार्फत ६ खर्ब १८ अर्ब ७१ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएकोमा वैशाखमा १ प्रतिशतले घटेर ६ खर्ब १२ अर्ब ३९ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ। कारोबार सङ्ख्या बढ्नु तर रकम घट्नुले उपभोक्ताहरूले ठुलो रकम ट्रान्सफर गर्नुभन्दा दैनिक ससाना घरायसी आवश्यकता (जस्तै: मोबाइल रिचार्ज, इन्टरनेटको बिल, खानेपानी तथा बिजुलीको महसुल भुक्तानी) का लागि मोबाइल बैंकिङको प्रयोग बढी गरिरहेको देखाउँछ।
नगद झिक्न र पस (POS) मेसिनमार्फत भुक्तानी गर्न प्रयोग गरिने डेबिट कार्डको कारोबारमा पनि वैशाख महिनामा सुधार आएको छ। चैत महिनामा डेबिट कार्डमार्फत १ करोड ३ लाख पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा ६.२ प्रतिशतले बढेर १ करोड ६ लाख ५० हजार पुगेको छ। चैत महिनामा डेबिट कार्डमार्फत ८० अर्ब ९ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएकोमा वैशाखमा ३.५ प्रतिशतले बढेर ८२ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। डेबिट कार्डको प्रयोग बढ्नुले अझै पनि नेपाली बजारमा भौतिक नगदको आवश्यकता र कार्डमार्फत गरिने भुक्तानी दुवै सान्दर्भिक रहेको सङ्केत गर्छ।
क्युआर पेमेन्टसँगै नेपालीहरूको खल्तीमा रहने डिजिटल वालेटको प्रयोगमा पनि लोभलाग्दो वृद्धि भएको छ। दैनिक खुद्रा कारोबार र बिल भुक्तानीका लागि उपयोगी यो माध्यममार्फत चैतमा ४ करोड ६५ लाख ६९ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा ७.२ प्रतिशतले बढेर ४ करोड ९९ लाख ३६ हजार पुगेको छ। यस अवधिमा वालेटमार्फत हुने कारोबार रकम पनि ५२ अर्ब ३ करोड रुपैयाँबाट २.१ प्रतिशतले बढ्दै ५३ अर्ब ९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।
साना उपभोक्तामुखी भुक्तानी प्रणालीमा उल्लेख्य वृद्धि देखिए पनि बैंकहरूबीच हुने ठुला र संस्थागत भुक्तानीका माध्यमहरू भने वैशाखमा केही सुस्त देखिएका छन्। सबैभन्दा ठुलो रकम भुक्तानी हुने प्रणाली आरटिजिएस (RTGS) मार्फत चैतमा ८० हजार ९ सय ९० पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा ८.४ प्रतिशतले घटेर ७४ हजार १ सय ८४ पटक मात्र कारोबार भएको छ। कारोबार रकममा पनि यसको प्रत्यक्ष असर परेको छ; चैत महिनामा ६८ खर्ब ४६ अर्ब १८ करोड रुपैयाँ आरटिजिएसमार्फत स्थानान्तरण भएकोमा वैशाखमा १४.२ प्रतिशतको ठुलो गिरावटसँगै ५८ खर्ब ७३ अर्ब १ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ।
चेक क्लियरिङ र अन्तरबैंक भुक्तानी प्रणालीमा पनि वैशाखमा संकुचन देखिएको छ। इलेक्ट्रोनिक चेक क्लियरिङ (ECC) मार्फत हुने कारोबारको संख्या चैतको १२ लाख ८ हजारबाट ५.८ प्रतिशतले घटेर वैशाखमा ११ लाख ३८ हजार पुगेको छ। यसको कुल कारोबार रकम पनि ६ खर्ब ४० अर्ब ६७ करोडबाट ९ प्रतिशतले घटेर ५ खर्ब ८२ अर्ब ८६ करोड रुपैयाँमा झरेको छ।
त्यसैगरी, आइपिएस (IPS) मार्फत हुने कारोबार संख्यामा पनि १७.१ प्रतिशतको भारी गिरावट आएको छ। चैतमा ३३ लाख ३७ हजार पटक आइपिएस कारोबार भएकोमा वैशाखमा यो संख्या २७ लाख ६५ हजारमा झरेको छ। यसको कारोबार रकम पनि चैतको ३ खर्ब ५० अर्ब ३९ करोड रुपैयाँबाट १३.७ प्रतिशतले घटेर ३ खर्ब २ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ।
जडान गरिएका आधुनिक भुक्तानी प्रणाली 'फास्टर पेमेन्ट सिस्टम' (कनेक्ट आइपिएस आदि) मार्फत कारोबार संख्या बढे पनि कुल रकम भने घटेको छ। चैतमा २ करोड ७३ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा २ प्रतिशतले बढेर २ करोड ४७ लाख ६ हजार पुगेको छ। तर, कारोबार रकम भने ६ खर्ब १४ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँबाट ४.४ प्रतिशतले घटेर ५ खर्ब ८७ अर्ब ७२ करोड रुपैयाँमा सीमित हुन पुगेको छ।
यस्तै प्रवृत्ति इन्टरनेट बैंकिङमा पनि देखिएको छ। चैत महिनामा इन्टरनेट बैंकिङमार्फत ६ लाख २९ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा १.६ प्रतिशतले बढेर ६ लाख ३९ हजार पुगेको छ। तर कुल कारोबार रकम भने २७ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँबाट ८.६ प्रतिशतले ओरालो लाग्दै २५ अर्ब ९ करोड रुपैयाँमा संकुचित भएको छ।
डिजिटल कारोबार तीव्र गतिमा बढे पनि सर्वसाधारणमाझ भौतिक नगदको प्रयोग र बैंक खाताबाट सिधै पैसा झिक्ने दर अझै बलियो छ। चैतमा एटीएम मेसिनमार्फत ९८ लाख ३५ हजार पटक नगद निकासी भएकोमा वैशाखमा २.७ प्रतिशतले बढेर १ करोड ९७ हजार पटक पुगेको छ। एटीएमबाट निकालिएको कुल रकम पनि चैतको ७७ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँबाट ३.६ प्रतिशतले वृद्धि भई वैशाखमा ८० अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।
नेपाली उपभोक्ताहरूमाझ प्रिपेड कार्डको प्रयोगमा निकै उत्साहजनक आकर्षण देखिएको छ। चैत महिनामा प्रिपेड कार्डमार्फत १ लाख २५ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा ४ प्रतिशतले बढेर १ लाख ३० हजार पुगेको छ। रोचक कुरा त के छ भने प्रिपेड कार्डमार्फत हुने कारोबार रकममा वैशाख महिनामा २२.९ प्रतिशतको उच्च वृद्धि भई ९९ करोड ३० लाख रुपैयाँ (चैतमा ८० करोड ८० लाख रुपैयाँ) पुगेको छ।
यसको विपरीत, क्रेडिट कार्डको प्रयोग भने केही कमजोर बनेको छ। क्रेडिट कार्डमार्फत चैतमा ३ लाख २४ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा १.५ प्रतिशतले घटेर ३ लाख १९ हजार पटकमा सीमित भएको छ। यस अवधिमा यसको कुल कारोबार रकम पनि २ अर्ब २२ करोड रुपैयाँबाट २.७ प्रतिशतले घटेर २ अर्ब १६ करोड रुपैयाँमा झरेको छ।
विभिन्न स्टोर वा आउटलेटहरूमा कार्ड घोटेर गरिने पस (POS) मेसिनको कारोबारमा वैशाख महिनामा दोहोरो अङ्कको वृद्धि देखिएको छ। चैतमा ७ लाख १० हजार पटक पस मेसिनको प्रयोग भएकोमा वैशाखमा १०.३ प्रतिशतले बढेर ७ लाख ८३ हजार पटक पुगेको छ। यसको कारोबार रकम पनि चैतको ३ अर्ब ९७ करोड रुपैयाँबाट ३.२ प्रतिशतले वृद्धि भई ४ अर्ब १० करोड रुपैयाँ पुगेको छ।
अर्कोतर्फ, ई-कमर्स (अनलाइन सपिङ) तर्फको कारोबार संख्यामा भने १३.५ प्रतिशतको संकुचन आएको छ। चैतमा २ लाख ४८ हजार पटक अनलाइन खरिद भएकोमा वैशाखमा यो संख्या २ लाख १५ हजारमा सीमित भएको छ। यद्यपि, भुक्तानी रकम भने सामान्य १.९ प्रतिशतले बढेर १ अर्ब ४३ करोड रुपैयाँ (चैतमा १ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ) पुगेको छ, जसले अनलाइन खरिद गर्दा मानिसहरूले बढी मूल्यका सामानहरू खरिद गरिरहेको संकेत गर्छ।
छिमेकी मुलुक भारत लगायतका देशहरूमा नेपालीहरूले सजिलै क्युआर स्क्यान गरेर भुक्तानी गर्न सक्ने व्यवस्था (क्रस बोर्डर क्युआर) मा निकै तीव्र उत्साह देखिएको छ। चैत महिनामा २ लाख ८२ हजार पटक सीमापार क्युआर कारोबार भएकोमा वैशाखमा १५ प्रतिशतले बढेर ३ लाख २५ हजार पुगेको छ। यसको कुल भुक्तानी रकम पनि ७१ करोड ४० लाख रुपैयाँबाट १९.८ प्रतिशतको उल्लेख्य वृद्धिसहित ८५ करोड ५० लाख रुपैयाँ पुगेको छ।
यसैगरी, बैंकिङ पहुँच नपुगेका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा सेवा दिइरहेको शाखारहित बैंकिङ (Branchless Banking) को कारोबार संख्यामा पनि १७.८ प्रतिशतको ठुलो वृद्धि भएको छ। चैतमा ६६ हजार पटक कारोबार भएकोमा वैशाखमा ७८ हजार पुगेको छ भने यसको कारोबार रकम १ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँबाट ११.२ प्रतिशतले बढेर १ अर्ब ७५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको यो प्रतिवेदनले नेपाली अर्थतन्त्रमा डिजिटल भुक्तानीको जग निकै बलियो हुँदै गएको देखाउँछ। उपभोक्ताहरूले दैनिक जीवनका ससाना भुक्तानीहरूमा नगद बोक्नुको सट्टा क्युआर र मोबाइल बैंकिङ जस्ता माध्यमलाई पूर्ण रूपमा अँगालिसकेका छन्। यद्यपि, ठुला र संस्थागत कारोबारहरू (जस्तै आरटिजिएस र इसिसी) मा आएको गिरावटले व्यावसायिक क्षेत्रको ठुलो आर्थिक कारोबार भने वैशाख महिनामा केही सुस्त रहेको संकेत गरेको छ।
