सुवास निरौला

नेपाली अर्थतन्त्रमा 'पहेँलो धातु' सुनको मूल्यले जब ३ लाख ४० हजारको ऐतिहासिक उचाइ चुम्यो। त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव 'सेतो धातु' चाँदीमा देखियो। 

सुन सामान्य नागरिकको पहुँचभन्दा बाहिर पुगेपछि सुरक्षित लगानी र गहनाका लागि आम सर्वसाधारणको ध्यान चाँदीतर्फ मोडियो। यो आकर्षण कतिसम्म थियो भने, काठमाडौंका न्युरोडदेखि मोफसलका मुख्य सहरका सुनचाँदी पसलहरूमा चाँदी किन्न सर्वसाधारणको लामो लाइन नै देखियो। तर, पछिल्लो केही महिनायता चाँदीको यो 'क्रेज' मा ब्रेक लागेको छ। तथ्याङ्कले भन्छ—चाँदीको आयात र कारोबार जुन गतिमा आकासिएको थियो। अहिले त्यति नै तीव्र गतिमा सुस्ताएको छ।

अघिल्लो आर्थिक वर्ष (२०८१/८२) सम्म चाँदी केवल पूजापाठ र सामान्य गहनामा सीमित थियो। तर, गत आर्थिक वर्ष ८२/८३ को सुरुवातसँगै दृश्य बदलियो। सुनको भाउ आकासिएपछि मध्यम वर्गीय र न्यून आय भएका सर्वसाधारणले आफ्नो बचतलाई सुरक्षित गर्न चाँदीको 'बुलियन' (बिस्कुट र इँटा) किन्न सुरु गरे।

न्युरोडका व्यापारीहरूका अनुसार, पहिले महिनामा केही किलो चाँदी नबिक्ने पसलहरूमा दैनिक १० देखि २० किलोसम्मको माग आउन थाल्यो। बैंकमा पैसा राख्नुभन्दा धातुमा लगानी गर्नु सुरक्षित हुने 'मनोवैज्ञानिक प्रभाव' का कारण सर्वसाधारणले चाँदीमा पैसा खन्याए। यसैको परिणाम स्वरूप, "हिमालयन बुलियन" जस्तो एउटै कम्पनीले मात्र ९ महिनाको अवधिमा ९ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँको चाँदी कारोबार गरेर बजारलाई अचम्मित बनाइदियो।

आयातको मासिक ट्रेन्ड: कति किलो आयो र कहिले पुग्यो 'पिक'?

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को भन्सार विभागको तथ्याङ्कलाई किलोमा रूपान्तरण गरेर विश्लेषण गर्दा चाँदीको आयातमा देखिएको उतारचढाव निकै रोचक छ। यो वर्ष आयातको ग्राफ महिनापिच्छे यसरी बदलियो:

• सुरुवात (साउन र भदौ): साउनमा १,६२० किलो आयात भएको चाँदी भदौमा पुग्दा १८०% ले बढेर ४,५४० किलो पुग्यो। यो बजार तात्न थालेको पहिलो संकेत थियो।

• उछाल (असोज): दशैं र तिहारको माहोलसँगै असोजमा आयातमा १८४% को थप वृद्धि भयो र परिमाण १२,९१० किलो नाघ्यो।

• उच्चतम बिन्दु (पिक - माघ): चाँदीको आयातले इतिहासकै सबैभन्दा उच्च बिन्दु माघ महिनामा चुम्यो। यो महिना मात्रै २२,७९० किलो (२२ टनभन्दा बढी) चाँदी आयात भयो। जसको कुल मूल्य ९ अर्ब १३ करोड रुपैयाँ भन्दा बढी थियो। विवाहको लगन र लगानीको उच्च आकर्षणले गर्दा माघ महिना चाँदी बजारका लागि 'स्वर्ण समय' बन्यो।

अघिल्लो वर्षको तुलनामा कति भयो वृद्धि ?

यदि हामीले अघिल्लो आर्थिक वर्ष (२०८१/८२) सँग तुलना गर्ने हो भने चाँदीको आयात किलोमा हेर्दा अझै प्रस्ट देखिन्छ:

• कुल परिमाण (Quantity): अघिल्लो वर्ष वर्षभरिमा कुल ५०,०५३ किलो चाँदी आयात भएकोमा यो वर्षको अन्त्यसम्म १,०४,२९० किलो (१ लाख ४ हजार किलो भन्दा बढी) पुग्यो। यो अघिल्लो वर्षको तुलनामा १०८.३६% को वृद्धि हो।

• कुल मूल्य (Value): अघिल्लो वर्ष  ७ अर्ब २ करोडको चाँदी आएकोमा यो वर्ष  ३२ अर्ब ७४ करोड ९६ लाख को चाँदी आयात भयो। यो मूल्यमा ३६६.११% को भारी वृद्धि हो।

सुस्तताको सुरुवात: किन घट्यो लगानी?

माघमा २२ हजार किलोभन्दा बढी आयात भएर पिक पुगेको चाँदीको व्यापार फागुन महिनादेखि सुस्ताउन थाल्यो। 

तथ्याङ्क अनुसार:

• फागुनमा आयात घटेर ९,७६५ किलो मा खुम्चियो।

• चैतमा थप घटेर ४,४५७ किलो मा झर्यो।

• वैशाखमा त आयात इतिहासकै न्यून बिन्दु १,३२२ किलो मा झर्यो (७०% को गिरावट)।

घट्नुको मुख्य कारण:

मूल्यमा आएको गिरावट र अस्थिरता: अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा चाँदीको मूल्यमा ठूलो उतारचढाव आएपछि लगानीकर्ताहरू डराए। मूल्य घट्न थालेपछि "अझै घट्छ कि" भन्ने त्रासले नयाँ लगानी रोकियो।

मनोवैज्ञानिक त्रास: बजारमा मूल्यको अस्थिरताले गर्दा सर्वसाधारणमा एक प्रकारको मनोवैज्ञानिक त्रास देखियो, जसले गर्दा पसलमा लाग्ने भीड हरायो।

मागको पूर्ति: असोजदेखि माघसम्म मानिसहरूले आफ्नो आवश्यकता र क्षमता भन्दा बढी चाँदी 'स्टक' गरिसकेका थिए, जसले गर्दा पछिल्ला महिनामा माग स्वाभाविक रूपमा घट्यो।

नेपालमा चाँदी खपत हुने मुख्य महिना र कारण

नेपालमा चाँदीको खपत सधैं समान हुँदैन। तथ्याङ्कले असोजदेखि माघसम्मको ५ महिनालाई चाँदीको मुख्य सिजन मान्छ। यसका दुई मुख्य कारण छन्:

• चाडपर्व र संस्कृति: असोज-कात्तिकमा पर्ने दशैं र विशेष गरी तिहारको 'धनतेरस' मा चाँदीका सिक्का र मूर्ति किन्नुलाई नेपाली संस्कृतिमा अनिवार्य जस्तै मानिन्छ। यो समयमा गरिने खरिद केवल सजावटका लागि मात्र नभई 'लक्ष्मी भित्र्याउने' आस्थासँग जोडिएको छ।

• विवाहको लगन: मंसिर, पुस र माघ नेपालमा विवाहका मुख्य महिना हुन्। सुन महँगो भएपछि दाइजो, उपहार र गहनामा चाँदीको प्रयोग ह्वात्तै बढेको छ। यही कारणले गर्दा माघमा आयात सबैभन्दा बढी (२२ हजार किलोभन्दा माथि) पुगेको हो।

• 

 राजस्वको दृष्टिकोण: सरकारलाई 'चाँदी' फाप्यो

बजार सुस्ताए पनि र विदेशी मुद्रा बाहिरिए पनि राज्यको ढुकुटीका लागि भने चाँदीको यो लहर निकै फलदायी सावित भयो। राजस्वको तथ्याङ्क हेर्दा सरकार निकै फाइदामा देखिन्छ:

• आ.व. ८१-८२ को राजस्व: ७६ करोड ४६ लाख रुपैयाँ।

• आ.व. ८२-८३ को राजस्व: ३ अर्ब ३४ करोड २३ लाख रुपैयाँ।

• वृद्धि दर: सरकारले चाँदी आयातबाट मात्र अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३३७.१३% बढी राजस्व संकलन गर्न सफल भयो।

 वर्तमान अवस्था 

अहिलेको अवस्थामा चाँदीको बजार फेरि सामान्य लयमा फर्किएको छ। माघको त्यो 'उन्माद' र वैशाखको त्यो 'शून्यता' पछि अहिले बजार स्थिर छ। तर, एउटा कुरा स्पष्ट भएको छ— नेपाली लगानीकर्ताहरू अब परम्परागत बचतबाट माथि उठेर धातु बजार (Metal Market) को उतारचढावप्रति सचेत हुन थालेका छन्।

सुनको मूल्य अझै पनि उच्च रहेकाले चाँदीको माग पूर्ण रूपमा मर्दैन। तर, माघमा देखिएको जस्तो 'लाइन लागेर चाँदी किन्ने' दृश्य फेरि देखिनका लागि कि त सुनको मूल्य अझै बढ्नुपर्नेछ, कि त चाँदीको मूल्यमा भारी गिरावट आएर फेरि वृद्धि हुने सुनिश्चित हुनुपर्नेछ।

समग्रमा, आर्थिक वर्ष ८२/८३ चाँदी बजारका लागि एक ऐतिहासिक वर्ष बन्यो, जसले राज्यलाई अर्बौँको राजस्व दियो र सर्वसाधारणलाई लगानीको नयाँ पाठ सिकायो। तर, बजारको अस्थिरताले के पनि प्रमाणित गरिदियो भने— हल्लाको भरमा गरिने लगानी जति छिटो आकासिन्छ, त्यति नै छिटो सुस्ताउँछ पनि