‘मेरो लगानी’ सँगको अन्तर्वार्तामा उनले बजारमा हुनसक्ने उच्च जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै ‘नेकेड’ (Naked) नभई ‘कभर्ड’ सर्ट सेलिङको मोडल अपनाउने स्पष्ट पारेका हुन्। नेपाली लगानीकर्ताका लागि यो शब्दावली नयाँ हुनसक्छ। तर, अन्तर्राष्ट्रिय पूँजी बजारमा यो एक स्थापित र अनिवार्य अभ्यास हो। आखिर के हो त कभर्ड सर्ट सेलिङ ? यसले कसरी काम गर्छ र यसका लागि कस्तो पूर्वाधार चाहिन्छ ? आज हामी यहि बिषयमा विस्तृत चर्चा गर्ने छौ।
के हो सर्ट सेलिङ ?
सामान्यतया बजारमा सस्तोमा किनेर महँगोमा बेच्दा नाफा हुन्छ। तर, सर्ट सेलिङ यस्तो पद्धति हो जहाँ महँगोमा पहिले बेचिन्छ र मूल्य घटेपछि सस्तोमा किनेर नाफा कमाइन्छ। यदि कुनै लगानीकर्तालाई कुनै कम्पनीको शेयर मूल्य आगामी दिनमा घट्छ भन्ने लाग्छ भने उसले आफूसँग नभएको शेयर पनि बेच्न सक्छ। यसलाई ‘सर्टिङ’ भनिन्छ।
'कभर्ड' र 'नेकेड' सर्ट सेलिङबीचको भिन्नता
अध्यक्ष डा. गोपाल भट्टले अन्तर्वार्तामा बारम्बार ‘कभर्ड’ शब्दमा जोड दिएका छन्। यसका दुईवटा स्वरूप हुन्छन्।
-
नेकेड सर्ट सेलिङ (Naked Short Selling): यसमा लगानीकर्ताले आफूसँग शेयर नभई र सापटी लिने सुनिश्चितता नगरी सिधै शेयर बेच्छ। यो निकै जोखिमपूर्ण हुन्छ किनभने सम्झौताको दिनमा शेयर हस्तान्तरण गर्न नसकिने सम्भावना हुन्छ। यसले बजारमा कृत्रिम शेयर आपूर्ति सिर्जना गर्छ। धेरै विकसित देशहरूमा यसलाई प्रतिबन्ध लगाइएको छ।
-
कभर्ड सर्ट सेलिङ (Covered Short Selling): यसमा लगानीकर्ताले शेयर बेच्नुभन्दा अगाडि नै कसैबाट उक्त शेयर सापटी (Borrow) लिने सुनिश्चितता गर्छ। आफूले बेचेको शेयर समयमै हस्तान्तरण (Settle) हुने ग्यारेन्टी हुने भएकोले यसलाई ‘कभर्ड’ वा सुरक्षित भनिएको हो। डा. भट्टले नेपालमा यही मोडल ल्याउन खोजेका हुन्।
कसरी हुन्छ कभर्ड सर्ट सेलिङको कारोबार ?
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास अनुसार यसको प्रक्रियालाई निम्न ५ चरणमा बुझ्न सकिन्छ:
१. शेयर सापटी (SLB): लगानीकर्ताले सुरुमा ‘सेक्युरिटी लेन्डिङ एन्ड बरोइङ’ (SLB) मेकानिजम मार्फत शेयर सापटी लिन्छ। यसका लागि उसले निश्चित शुल्क तिर्नुपर्छ।
२. बजारमा बिक्री: सापटी लिएको शेयर उसले हालको बजार मूल्यमा बेच्छ। मानौँ, उसले प्रतिकित्ता ५०० रुपैयाँमा १०० कित्ता शेयर बेच्यो। उसको खातामा ५०,००० रुपैयाँ जम्मा हुन्छ।
३. मूल्य गिरावटको प्रतीक्षा: अब लगानीकर्ताले उक्त शेयरको मूल्य घट्ने प्रतीक्षा गर्छ।
४. पुनः खरिद (Short Covering): यदि मूल्य घटेर ४०० रुपैयाँ पुग्यो भने उसले बजारबाट १०० कित्ता शेयर ४०,००० रुपैयाँमा किन्छ।
५. शेयर फिर्ता: उसले किनेको उक्त शेयर जसबाट सापटी लिएको हो, उसैलाई फिर्ता गर्छ। यस प्रक्रियामा उसलाई १०,००० रुपैयाँ नाफा हुन्छ (शुल्कबाहेक)।
अनिवार्य पूर्वाधार: SLB र मार्जिन प्रणाली
डा. भट्टले भनेझैँ कभर्ड सर्ट सेलिङका लागि SLB (Securities Lending and Borrowing) मेकानिजम मुटु हो। यो यस्तो प्लेटफर्म हो जहाँ लामो समयका लागि शेयर होल्ड गरेर बसेका लगानीकर्ताले आफ्नो शेयर सापटी दिएर थप आम्दानी गर्न सक्छन्।
यसका साथै, सर्ट सेलिङका लागि कडा मार्जिन प्रणाली आवश्यक पर्छ। यदि लगानीकर्ताले सोचेभन्दा विपरीत शेयरको मूल्य बढ्न थाल्यो भने उसलाई ठूलो घाटा हुनसक्छ। यस्तो अवस्थामा ब्रोकरले ‘मार्जिन कल’ गर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासमा सर्ट सेलरले आफ्नो खातामा सधैँ निश्चित रकम धितोको रूपमा राख्नुपर्छ।
किन चाहिन्छ बजारमा सर्ट सेलिङ ?
धेरैलाई लाग्न सक्छ— शेयरको मूल्य घट्दा नाफा कमाउने खेलले बजारलाई झन् घटाउँछ। तर अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट यसका फाइदा छन्। जस्तै बजारमा कारोबारको संख्या बढ्छ। कुनै शेयरको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको छ भने सर्ट सेलरहरूले त्यसलाई सन्तुलनमा ल्याउन मद्दत गर्छन्। ठूला लगानीकर्ताले आफ्नो पोर्टफोलियो सुरक्षित गर्न सर्ट सेलिङको प्रयोग गर्छन्।
जोखिम र चुनौती (Short Squeeze)
सर्ट सेलिङको सबैभन्दा ठूलो जोखिम ‘सर्ट स्क्विज’ (Short Squeeze) हो। यदि धेरै मानिसले सर्ट गरेका छन् र अचानक मूल्य बढ्न थाल्यो भने, सबैजना घाटा कम गर्न शेयर किन्न दौडिन्छन्। यसले मूल्यलाई अझै तीव्र गतिमा माथि पुर्याउँछ। डा. भट्टले ‘रिस्क बेस्ड सुपरभिजन’ र ‘पाइलट टेस्टिङ’ को कुरा गर्नुको मुख्य कारण यस्तै जोखिमहरूलाई व्यवस्थापन गर्नु हो।
डा. गोपाल भट्टको मार्गचित्र: "असोज कुर्नु पर्दैन"
अन्तर्वार्तामा डा. भट्टले आफूसँग सबै डकुमेन्ट रेडी रहेको र मन्त्रालयमा ‘भारी’ पठाइसकेको बताएका छन्। उनले भनेका छन्, "म असोज कुर्दिनँ, मेरो लागि हरेक सेकेन्ड महत्त्वपूर्ण छ।" उनले पहिले मार्जिन लेन्डिङलाई व्यवस्थित गर्ने, त्यसपछि इन्ट्रा-डे ट्रेडिङ र SLB हुँदै कभर्ड सर्ट सेलिङमा जाने क्रमिक रोडम्याप अघि सारेका छन्। उनको योजना अनुसार, सुरुमा निश्चित बलिया कम्पनीहरूमा मात्र यो सुविधा दिइनेछ (पाइलट टेस्टिङ), ताकि बजारमा प्रणालीगत जोखिम (Systemic Risk) नआओस्।
कभर्ड सर्ट सेलिङ नेपाली पूँजी बजारका लागि एउटा ऐतिहासिक फड्को हुनेछ। यसले बजारलाई एकतर्फी (One-way) बाट दुईतर्फी (Two-way) बनाउनेछ। डा. भट्टको यो ‘साधना’ र ‘बुलेट गति’ को कार्यशैलीले यदि अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसारको पूर्वाधार तयार पार्न सक्यो भने, नेपाली शेयर बजार वास्तविक रूपमा आधुनिक र परिपक्व बन्ने दिशामा अघि बढ्ने निश्चित छ।
