मृत्यु र बेपत्ताको संख्या बढ्दै जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको ध्यान उद्धार, दोस्रो बाढीको जोखिम र मानवीय संकटतर्फ

सुवास निरौला

रसुवाको भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीको पाँच दिनपछि पनि यसको प्रभाव र उद्धार प्रयासलाई अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले निरन्तर प्रमुखताका साथ पछ्याइरहेका छन्। घटना भएको दिन बाढी कसरी आयो र त्यसको सम्भावित कारण के हो भन्नेमा केन्द्रित रहेका अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था अहिले भने बेपत्ताको खोजी, उद्धारको कठिनाइ, थप बाढीको जोखिम र प्रभावित मानिसको अवस्थालाई प्रमुख विषय बनाइरहेका छन्।

आइतबार प्रकाशित Reuters को पछिल्लो रिपोर्टले नेपाल र चीनको तिब्बतमा बाढीबाट मृत्यु हुनेको संख्या ७५० पुगेको र तीन हजारभन्दा बढी मानिस अझै बेपत्ता रहेको जनाएको छ। नेपालतर्फ मात्रै ७३४ जनाको मृत्यु र करिब २,५०० जना बेपत्ता रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ। चीनको तिब्बततर्फ १६ जनाको मृत्यु र ५४६ जना बेपत्ता रहेको बताइएको छ।

यसरी अन्तर्राष्ट्रिय कभरेजमा अहिले मृत्युको संख्या मात्र होइन, अझै सम्पर्कमा नआएका मानिसको ठूलो संख्या मुख्य चिन्ताको विषय बनेको छ।

उद्धारमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती

Associated Press (AP) को आइतबारको रिपोर्टले पनि उद्धार प्रयासलाई मुख्य विषय बनाएको छ। खराब मौसमका कारण हेलिकोप्टरबाट हुने उद्धार प्रभावित भएको र बाढीले क्षतिग्रस्त क्षेत्रमा हजारौं मानिस अझै उद्धार तथा सूचनाको प्रतीक्षामा रहेको उसले जनाएको छ। विशेषगरी रसुवाका दुर्गम क्षेत्रमा सडक र पुल भत्किएका कारण स्थलमार्गबाट उद्धार टोली पुग्न कठिन भएको विषयलाई अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले लगातार उठाइरहेका छन्।

AP ले बाढीको प्रभाव रसुवामा मात्र सीमित नरहेको र धादिङको गल्छीलगायत तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत स्थानीय बासिन्दा फेरि बाढीको चेतावनीपछि त्रसित रहेको उल्लेख गरेको छ। कतिपय परिवार वृद्ध सदस्यलाई समेत बोकेर सुरक्षित स्थानतर्फ जान बाध्य भएको रिपोर्टमा उल्लेख छ। 

यसले अन्तर्राष्ट्रिय कभरेजलाई ‘बाढीमा कति क्षति भयो?’ बाट ‘बाँचेकाहरू अहिले कसरी बाँचिरहेका छन्?’ भन्ने तहमा पुर्‍याएको देखिन्छ।

फेरि बाढी आउन सक्ने चिन्ता

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले विशेष चासो दिएको अर्को विषय हो—पहिलो बाढीपछि पनि खतरा नसकिएको अवस्था। Al Jazeera ले नयाँ बनेको ‘barrier lake’ अर्थात् नदीमा पहिरो तथा गेग्रान थुप्रिएर बनेको तालका कारण थप बाढीको जोखिमबारे छुट्टै रिपोर्ट गरेको छ। यस्तो तालमा पानीको मात्रा बढेमा बाँध फुटेर फेरि ठूलो बाढी आउन सक्ने सम्भावनाका कारण उद्धार अभियानसमेत केही समय रोकिएको थियो।

शनिबार Al Jazeera ले उद्धार कार्य पुनः सुरु भएको जनाए पनि नयाँ तालका कारण जोखिम कायमै रहेको उल्लेख गरेको थियो। त्यसमा नेपालका करिब २,५०० मानिस अझै बेपत्ता रहेको र तीमध्ये विदेशी नागरिकको संख्या पनि उल्लेख्य रहेको बताइएको छ।

अर्थात् अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाको पछिल्लो कभरेजमा रसुवा बाढीलाई ‘एकपटक आएको र सकिएको विपद्’ का रूपमा नभई अझै जोखिममा रहेको घटनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

विदेशी नागरिकको अवस्थामाथि पनि चासो

रसुवा–तिब्बत सीमा क्षेत्र पर्यटन र तीर्थयात्राका लागि महत्वपूर्ण भएकाले विदेशी नागरिकको अवस्थालाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले निरन्तर पछ्याइरहेका छन्। Reuters का अनुसार तिब्बततर्फ बेपत्ता भएका २६१ विदेशी नागरिक २३ देशका छन्। त्यसमा १०४ नेपाली र ४९ भारतीय नागरिक पनि छन्। यसले घटनालाई नेपालको आन्तरिक विपद भन्दा बाहिर निकालेर बहुराष्ट्रिय मानवीय संकटका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। AP ले पनि नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रको बाढीमा ३० भन्दा बढी देशका नागरिक प्रभावित वा बेपत्ता भएको विषयलाई छुट्टै समाचार बनाएको थियो।

अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको विषय पनि समाचारमा

पछिल्ला दिनमा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले नेपालले विदेशी खोज तथा उद्धार टोलीका सम्बन्धमा लिएको नीतिलाई पनि चासोका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। Reuters का अनुसार नेपालले ठूलो संख्यामा विदेशी खोज तथा उद्धार टोली बोलाउन अस्वीकार गरे पनि विशेष प्राविधिक सहयोग भने स्वीकार गरिरहेको छ। विशेषगरी जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा फसेकाको उद्धार, शव पहिचान र forensic काममा सहयोग आवश्यक देखिएको छ।

यो पक्षले पनि अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टिङमा नेपाललाई पूर्ण रूपमा बाह्य सहयोग अस्वीकार गरेको देशका रूपमा नभई आफ्नो उद्धार प्रणालीलाई प्राथमिकता दिँदै आवश्यक क्षेत्रमा प्राविधिक सहयोग लिइरहेको देशका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

विपद्को आर्थिक पाटो पनि अन्तर्राष्ट्रिय समाचारमा

मानवीय क्षतिसँगै बाढीको आर्थिक असर पनि अन्तर्राष्ट्रिय कभरेजमा आउन थालेको छ। Reuters ले नेपाललाई अब अरबौं डलरको पुनर्निर्माण चुनौती रहेको उल्लेख गरेको छ। सरकारको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार पुनर्निर्माणमा करिब ४ देखि ५ अर्ब अमेरिकी डलर लाग्न सक्ने विषयलाई उसले अर्थतन्त्रसँग जोडेर प्रस्तुत गरेको छ। 

यसले अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाको कभरेजमा अर्को परिवर्तन देखाउँछ—घटना अब उद्धार र राहतको समाचारबाट पुनर्निर्माण र आर्थिक असरको समाचारतर्फ पनि प्रवेश गरिरहेको छ।

विश्वको नजरमा अहिलेको रसुवा

समग्रमा हेर्दा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको कभरेजलाई तीन चरणमा बुझ्न सकिन्छ। पहिलो चरणमा बाढी कसरी आयो, हिमनदी वा पहिरोको भूमिका के थियो र कति क्षति भयो भन्नेमा ध्यान थियो। दोस्रो चरणमा मृतक र बेपत्ताको संख्या, उद्धार प्रयास तथा विदेशी नागरिकको अवस्थाले प्रमुखता पायो। आज आइपुग्दा तेस्रो चरणमा ध्यान बेपत्ताको खोजी, थप बाढीको जोखिम, उद्धारको कठिनाइ, मानवीय सहायता र पुनर्निर्माणको लागततर्फ सरेको छ।

त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको आजको कभरेजले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—रसुवा बाढीको तत्कालीन विपद् सकिएको छैन। पानी घटे पनि संकट सकिएको छैन। हजारौं मानिसको अवस्था अझै अज्ञात छ, उद्धार टोली जोखिमबीच काम गरिरहेका छन् र प्रभावित क्षेत्रका मानिस फेरि बाढी आउला कि भन्ने त्रासमा छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाका लागि रसुवा अहिले नेपालमा आएको एउटा बाढी मात्र होइन, अझै जारी रहेको ठूलो मानवीय संकट हो।