नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासिक (असोज मसान्तसम्मको) वित्तीय प्रतिवेदन अनुसार भदौको तुलनामा असोज महिनामा क्यूआर भुक्तानीको रकम झन्डै एक चौथाइ (२३.५८ प्रतिशत) ले बढेको छ। अर्कोतर्फ, वित्तीय प्रणालीमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगट्ने मोबाइल बैंकिङको कारोबार संख्यामा भने १८.७५ प्रतिशतको उच्च गिरावट आएको छ। चाडपर्व (दशैं) को किनमेल, उपभोक्ताको व्यवहारमा आएको परिवर्तन र भुक्तानी माध्यमको छनोटले डिजिटल कारोबारको संरचनामा नयाँ मोड ल्याएको तथ्याङ्कको गहिरो विश्लेषणले देखाउँछ।
खुद्रा भुक्तानीमा क्यूआरको एकछत्र राज : रकममा २३.५८% को छलाङ
नेपाल राष्ट्र बैंकको मासिक भुक्तानी प्रणाली प्रतिवेदन अनुसार असोज महिनामा क्यूआरमा आधारित भुक्तानीबाट मात्रै ७ करोड ८१ लाख ४४ हजारभन्दा बढी कारोबार भएका छन्। गत भदौ महिनामा यस्तो कारोबार संख्या ७ करोड ५५ लाख ८१ हजार थियो। अर्थात् एक महिनामै कारोबार संख्या ३.३८ प्रतिशतले बढेको छ।

कारोबार संख्याभन्दा पनि कारोबार भएको कुल रकममा देखिएको वृद्धि अभूतपूर्व छ। असोजमा क्यूआरमार्फत २ खर्ब ७ अर्ब ५४ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ। भदौ महिनामा यस्तो कारोबार १ खर्ब ६७ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ मात्र थियो। एकै महिनामा क्यूआर कारोबार रकम २३.५८ प्रतिशत (३९ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ) ले उकालो लागेको हो।
दशैंको मुखमा लत्ताकपडा, खाद्यान्न, विद्युतीय सामग्री र दैनिक उपभोग्य वस्तुको किनमेल गर्दा सानादेखि ठूला व्यापारीसम्मले क्यूआर कोडबाट भुक्तानी लिएका कारण यसको कारोबार रकममा भारी उछाल आएको विश्लेषण गरिएको छ। यसले नेपाली उपभोक्ताहरू नगद छाडेर सिधै क्यूआर स्क्यानतर्फ अभ्यस्त भएको स्पष्ट सन्देश दिन्छ।
डिजिटल वालेटमा पनि दोहोरो अंकको वृद्धि
क्यूआरसँगै ई-सेवा, खल्तीलगायतका डिजिटल वालेट (PSP) मार्फत हुने कारोबारमा पनि उत्साहजनक वृद्धि देखिएको छ। राष्ट्र बैंकका अनुसार असोजमा वालेटमार्फत ५ करोड ४८ लाख ८२ हजारभन्दा बढी कारोबार भएका छन्, जुन भदौको (५ करोड १४ लाख ९४ हजार) तुलनामा ६.५८ प्रतिशतले बढी हो।
कारोबार रकमका आधारमा वालेट प्रयोग १३.७१ प्रतिशतले बढेको छ। भदौमा ४९ अर्ब ९ करोड रुपैयाँ रहेको वालेट कारोबार असोजमा बढेर ५५ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। मोबाइल रिचार्ज, इन्टरनेट तथा बिजुलीको बिल भुक्तानी, हवाई टिकट र चाडपर्वमा आफन्तलाई पठाइने दक्षिणा तथा रकम ट्रान्सफरका कारण वालेटको कारोबार रकम र संख्या दुवैमा वृद्धि भएको हो।
मोबाइल बैंकिङमा किन आयो १८.७५% को गिरावट?
क्यूआर र वालेटमा उत्साह छाउँदा बैंकिङ क्षेत्रको प्राथमिक डिजिटल हतियार मानिएको ‘मोबाइल बैंकिङ’ मा भने संकुचन आएको छ। तथ्याङ्कअनुसार भदौ महिनामा मोबाइल बैंकिङमार्फत ८ करोड ११ लाख ९४ हजार कारोबार भएकामा असोजमा घटेर ६ करोड ५९ लाख ६७ हजारमा सीमित भएको छ। एकै महिनामा कारोबार संख्या १८.७५ प्रतिशत (१ करोड ५२ लाखभन्दा बढी पटक) ले घट्नुलाई बैंकिङ क्षेत्रमा निकै चासोका साथ हेरिएको छ।
कारोबार रकममा पनि सामान्य गिरावट आएको छ। भदौमा मोबाइल बैंकिङबाट ६ खर्ब १४ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँको कारोबार भएकामा असोजमा २.०५ प्रतिशतले घटेर ६ खर्ब २ अर्ब ९ करोड रुपैयाँ कायम भएको छ।
संख्या धेरै घट्ने तर रकम थोरै मात्र घट्नुको अर्थ के हो?
यसले मोबाइल बैंकिङमा कारोबारको औसत आकार (Average Ticket Size) बढेको देखाउँछ। साना र खुद्रा प्रकृतिका भुक्तानीहरू (जस्तै: पसलको बिल, खाजा खर्च आदि) मोबाइल बैंकिङबाट सिधै व्यक्ति-व्यक्ति (P2P) ट्रान्सफर हुनुको सट्टा व्यापारीको क्यूआर कोडमा सिफ्ट भएका छन्। अर्कोतर्फ, दशैंका बेला सरकारी कार्यालय, कर्पोरेट हाउस र शैक्षिक संस्थाहरू लामो समय बिदा भएकाले दैनिक प्रशासनिक तथा व्यावसायिक कारोबारका साना भुक्तानीहरू रोकिएका थिए। तर, ठूला व्यक्तिगत रकमान्तर भने जारी रहेकाले रकममा ठूलो पहिरो नगएको विश्लेषकहरूको ठम्याइ छ।
फास्टर पेमेन्ट र इन्टरनेट बैंकिङको विपरीत ध्रुव
नेपाल क्लियरिङ हाउस (NCHL) को कनेक्ट आईपीएस, फोनपेको आईबीएफटी, इन्स्टाफन्ड र एससीटी-आईबीएफटी समेटिएको ‘फास्टर पेमेन्ट सिस्टम’ (FPS) ले अन्तरबैंक रकमान्तरमा आफ्नो पकड थप बलियो बनाएको छ। असोजमा यस प्रणालीमार्फत २ करोड ४३ लाख ४५ हजार कारोबारबाट ७० अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ भुक्तानी भएको छ, जुन भदौको तुलनामा संख्या र रकम (भदौमा ५८ अर्ब ३३ करोड) दुवैमा उल्लेख्य वृद्धि हो।
यसको ठीक विपरीत, कम्प्युटर वा ल्यापटपबाट लगइन गरिने परम्परागत इन्टरनेट बैंकिङ भने तीव्र गतिमा विस्थापित हुने क्रममा छ। असोजमा इन्टरनेट बैंकिङमार्फत जम्मा ४ लाख ८३ हजार कारोबार भएका छन् (भदौमा ६ लाख २४ हजार)। कारोबार रकम त भदौको २२ अर्ब ७४ करोडबाट आधाभन्दा बढीले घटेर १० अर्ब ३० करोड रुपैयाँमा खुम्चिएको छ। सर्वसाधारण र साना व्यवसायीले स्मार्टफोनमै सबै वित्तीय सुविधा पाएपछि वेबमा आधारित इन्टरनेट बैंकिङ केवल केही ठूला कर्पोरेट भुक्तानीमा मात्र सीमित हुन पुगेको छ।
कार्ड, ई-कमर्स र सीमापार (क्रस बोर्डर) भुक्तानीको अवस्था
-
कार्ड र पीओएस कारोबार: असोज महिनामा डेबिट कार्डमार्फत ९८ लाख ६४ हजारभन्दा बढी कारोबार भएको छ भने क्रेडिट कार्डबाट ३ लाख ८१ हजार र प्रिपेड कार्डबाट १ लाख ८५ हजार कारोबार भएका छन्। भौतिक रूपमा कार्ड स्वाइप गरिने पीओएस (POS) मेसिनमार्फत ७ लाख ३३ हजार पटक कारोबार भएको छ।
-
ई–कमर्स भुक्तानी: अनलाइन सपिङतर्फ असोजमा ३ लाख १२ हजारभन्दा बढी कारोबारमार्फत १ अर्ब ६७ करोड रुपैयाँ भुक्तानी भएको छ। भदौमा २ अर्ब ४८ करोड रुपैयाँको कारोबार भएकामा असोजमा चाडपर्वका बेला अनलाइनभन्दा भौतिक बजारमै गएर किनमेल गर्ने उपभोक्ताको प्रवृत्तिले गर्दा ई-कमर्सको भुक्तानी रकम घटेको देखिन्छ।
-
सीमापार (Cross Border) क्यूआर भुक्तानी: नेपालमा विदेशी पर्यटक तथा भारतीय नागरिकले गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय क्यूआर भुक्तानीमा क्रमिक सुधार देखिएको छ। असोजमा क्रस बोर्डर क्यूआरमार्फत ३ लाख १ हजार कारोबार हुँदा ८४ करोड ९० लाख रुपैयाँ नेपाल भित्रिएको छ। भदौमा यो रकम ७९ करोड २४ लाख रुपैयाँ थियो। पर्यटकीय सिजन सुरु भएसँगै सीमापार क्यूआर भुक्तानीको आकार विस्तार हुँदै गएको छ।
डिजिटल युगमा पनि किन अपरिहार्य बन्यो ८१ अर्बको नगद?
डिजिटल भुक्तानीका सयौं विकल्पहरू उपलब्ध भइरहँदा पनि नेपाली समाजमा अझै नगदको दबदबा कति छ भन्ने प्रमाण एटीएमको तथ्याङ्कले दिन्छ। असोज महिनामा मात्रै एटीएमबाट रकम झिक्ने कारोबार ९३ लाख ८५ हजार पटक भएको छ।
यस अवधिमा नागरिकहरूले एटीएम मेसिनबाट ८१ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँ बराबरको भौतिक नगद झिकेका छन्। दशैंमा दक्षिणा दिन नयाँ नोटको प्रयोग, गाउँघर जाँदा इन्टरनेटको भर नहुने डर र अनौपचारिक क्षेत्रमा अझै नगदमै कारोबार गर्नुपर्ने बाध्यताका कारण चाडपर्वको महिनामा ठूलो मात्रामा बैंकिङ प्रणालीबाट भौतिक नगद बाहिरिएको पुष्टि हुन्छ।