अमेरिकी धितोपत्र तथा विनिमय आयोग (एसईसी) मा दर्ता गरिएको विवरण अनुसार, यस अन्तरिक्ष अन्वेषण तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) कम्पनीले प्रतिशेयर १३५ डलरका दरले ७५ अर्ब डलर बराबरको शेयर बिक्री गरेको जनाएको छ।
यो शेयर मूल्य गत साता स्पेसएक्सले गरेको अनुमानअनुरूप नै छ। यससँगै कम्पनीको अपेक्षित प्रारम्भिक बजार मूल्याङ्कन करिब १.८ ट्रिलियन (१८ खर्ब) डलर पुग्नेछ।
उक्त मूल्याङ्कनसँगै कम्पनीका मुख्य कार्यकारी इलन मस्क—जो पहिल्यै विश्वकै सबैभन्दा धनी व्यक्ति हुन्—विश्वकै पहिलो 'ट्रिलियनर' (१० खर्ब डलरको मालिक) बन्ने दौडमा छन्।
बजारमा सेयर कारोबार सुरु भएपछि, कति शेयर बिक्रीका लागि उपलब्ध गराइन्छ र माग कस्तो रहन्छ भन्ने आधारमा यसको मूल्य घटबढ हुन सक्छ। यदि शुक्रबार कारोबार सुरु हुँदा कम्पनीको शेयर मूल्य १३५ डलर वा सोभन्दा माथि कायम रह्यो भने, स्पेसएक्स तत्कालै विश्वकै सबैभन्दा मूल्यवान सार्वजनिक कम्पनीहरूमध्ये एक बन्नेछ।
यद्यपि, यो शेयर साँच्चिकै त्यति मूल्यवान् छ कि छैन भन्ने कुराको अन्तिम मूल्याङ्कन लगानीकर्ता आफैँले गर्नेछन्। लगानी कोषहरू तथा 'खुद्रा लगानीकर्ता' भनिने सर्वसाधारणहरू माझ स्पेसएक्सको सेयर खरिद गर्ने चासो अत्यन्त उच्च रहने अपेक्षा गरिएको छ।
केही वित्तीय विश्लेषकहरूले यसअघि नै स्पेसएक्सको शेयर मूल्य १३५ डलरभन्दा माथि पुग्ने प्रक्षेपण गरिसकेका छन्। जसमा विश्वव्यापी ब्रोकरेज फर्म 'ओपेनहाइमर' पनि छ, जसले कम्पनीको प्रतिशेयर मूल्य १९० डलरसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरेको थियो। कम्पनीको शेयरको अन्तिम सार्वजनिक मूल्य खुला बजारमा हुने माग र आपूर्ति (लिलामी) का आधारमा तय हुनेछ।
स्पेसएक्सका पहिलो आधिकारिक कर्मचारी तथा हाल 'इम्पल्स स्पेस' का संस्थापक टम मुलरले बीबीसीकी मिशेल फ्लेरीसँग कुरा गर्दै कम्पनीले हासिल गरेको यो उचाइ हेर्न पाउनु "अविश्वसनीय" रहेको बताए।
सन् २००८ मा पहिलोपटक सफलतापूर्वक रकेटलाई पृथ्वीको कक्षमा स्थापित गर्नुअघि, कम्पनीको पहिलो रकेट इन्जिन परीक्षणकै क्रममा विस्फोट भएको र अर्को रकेट दुर्घटनामा परेको विगत मुलरले स्मरण गरे। "हाम्रो यात्रा साँच्चिकै अद्भुत रह्यो," उनले भने। मुलरले सन् २०२० मा स्पेसएक्स छाडेका थिए, यद्यपि कम्पनीमा उनको उल्लेख्य शेयर हिस्सा कायमै छ।
प्रविधि केन्द्रित नास्ड्याक सूचकाङ्कमा हुन लागेको यो सूचीकरणलाई 'एन्थ्रोपिक' र 'ओपनएआई' जस्ता करिब १ ट्रिलियन डलर निजी मूल्याङ्कन भएका अन्य ठूला कम्पनीहरूका लागि एक परीक्षणको रूपमा हेरिएको छ। यी दुवै कम्पनीले हालै आफूहरू पनि यसै वर्ष सार्वजनिक कम्पनीका रूपमा शेयर बजारमा सूचीकृत हुने तयारीमा रहेको बताएका छन्।
सार्वजनिक कम्पनी बनेसँगै स्पेसएक्सको सञ्चालनमा निगरानी र नियमन थप बढ्ने निश्चित छ। तर, कम्पनीमाथि मस्कको नियन्त्रण भने करिब पूर्ण रूपमै रहनेछ।
'क्लास ए' र 'क्लास बी' का फरक-फरक सेयरहरूको संयुक्त स्वामित्वमार्फत मस्कले स्पेसएक्सको कुल पुँजी (इक्विटी) को करिब ४० प्रतिशत हिस्सा आफ्नै नियन्त्रणमा राख्नेछन्। यसले गर्दा उनलाई कम्पनीमा ८४ प्रतिशतभन्दा बढी मतदानको अधिकार (भोटिङ पावर) प्राप्त हुनेछ।
इन्स्टाग्राम, फेसबुक र ह्वाट्सएपको मातृ कम्पनी 'मेटा' का सह-संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी मार्क जुकरबर्गको पनि आफ्नो कम्पनीमा यस्तै बहु-वर्गीय सेयर स्वामित्व छ। तर, उनको मतदान अधिकार करिब ६० प्रतिशत मात्र छ, जुन स्पेसएक्समा मस्कको नियन्त्रणको तुलनामा निकै कम हो।
मस्कमा सम्पूर्ण शक्ति केन्द्रित भएका कारण स्पेसएक्सले आफ्नो सञ्चालक समिति (बोर्ड अफ डाइरेक्टर्स) मा कुनै पनि त्यस्ता "स्वतन्त्र" सदस्यहरू राख्नुपर्ने कानुनी बाध्यता रहनेछैन, जसको कम्पनीमा प्रत्यक्ष व्यक्तिगत वा वित्तीय स्वार्थ नहोस्।
हार्वर्ड ल स्कूलको एक विश्लेषण अनुसार, मस्कले भविष्यमा आफ्नो 'क्लास ए' शेयरको केही हिस्सा बिक्री गर्ने निर्णय गरे पनि (जसले उनको सम्पत्ति अझै कीर्तिमानी रूपमा बढाउनेछ), उनीसँग रहेको 'क्लास बी' शेयरका कारण कम्पनीमा उनको नियन्त्रण अटुट रहनेछ।
उक्त विश्लेषणले यस्तो नियन्त्रणले सर्वसाधारण लगानीकर्ताका लागि जोखिम निम्त्याउन सक्ने औंल्याएको छ। किनभने कम्पनीका भित्री व्यक्तिहरू (इन्साइडर्स) ले मस्ककै स्वामित्वमा रहेका अन्य कम्पनीहरूको अधिग्रहण तथा मस्कको पारिश्रमिक र सुविधा जस्ता महत्त्वपूर्ण व्यापारिक सम्झौताहरूमा एकलौटी निर्णय लिन सक्नेछन्।
यसअघि नै स्पेसएक्सले मस्कको एआई स्टार्टअप 'xAI' लाई आफूमा समाहित (अधिग्रहण) गरिसकेको छ, जसले सन् २०२५ मा सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म 'X' (पहिलेको ट्विटर) लाई खरिद गरेको थियो। मस्कले सन् २०२२ मा ट्विटर किनेका थिए।
