राजनीतिमा उतारचढाव सामान्य मानिन्छ। तर कसैको राजनीतिक जीवनको उतारचढाव यति तीव्र र नाटकीय हुन्छ कि त्यसले एउटा सिङ्गो कालखण्डको ऐना देखाउँछ। 

नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन,विशेषगरी माओवादी जनयुद्धका सारथि, पूर्वउपप्रधानमन्त्री, अर्थमन्त्री तथा पूर्वसभामुख कृष्णबहादुर महराको जीवन पनि यस्तै एउटा खुला किताब हो। विगत ४८ वर्षदेखि सक्रिय राजनीतिमा होमिएका महराले ७० को दशक पार गर्दै गर्दा आफ्नो जन्मदिनकै अवसरमा सक्रिय राजनीतिबाट पूर्ण रूपमा विश्राम लिने घोषणा गरेका छन्।

उनको यो निर्णय कुनै राजनीतिक असन्तुष्टि वा वैचारिक विचलनका कारण नभई बाध्यात्मक बनेको छ। 'एट्रोफी' (नसा र मांसपेशी खुम्चिँदै जाने गम्भीर रोग) सम्बन्धी स्वास्थ्य संकटका कारण याे अवस्था आएकाे उनले प्रस्ट्याएका छन्। तर, महराको यो बहिर्गमन केवल एउटा नेताको अवकाश मात्र होइन; यो त रोल्पाको एउटा सामान्य गणित शिक्षकबाट मुलुकको ढुकुटीको चाबी (अर्थमन्त्रालय) सम्हाल्ने र संसद्को सर्वोच्च आसन (सभामुख) सम्म पुग्ने एक चतुर र प्रभावशाली राजनीतिक जीवनको एउटा दुःखद उत्तरार्द्ध पनि हो।

शिक्षकदेखि जनयुद्धका कूटनीतिज्ञसम्म

महराको राजनीतिक यात्राको जग रोल्पाको पहाड र त्यहाँका कक्षाकोठाहरूबाट सुरु भएको थियो। वि.सं. २०३६ देखि २०४८ सालसम्म उनले विज्ञान र गणित शिक्षकका रूपमा १० वर्ष बिताए। तत्कालीन समयमा रोल्पाका दुर्गम गाउँहरूमा विद्यार्थीहरूलाई गणित पढाउने तिनै शिक्षकभित्र एउटा क्रान्तिकारी राजनीतिक चेत हुर्किरहेको थियो। वि.सं. २०४८ सालको संसदीय निर्वाचनमा रोल्पा क्षेत्र नं. २ बाट संयुक्त जनमोर्चाको तर्फबाट प्रतिनिधिसभा सदस्यमा निर्वाचित भएसँगै उनको औपचारिक संसदीय यात्रा सुरु भयो।

तर, संसदीय अभ्यासमा मात्र उनी बाँधिएनन्। तत्कालीन नेकपा (माओवादी) ले सुरु गरेको १० वर्षे सशस्त्र जनयुद्धमा उनी जनयुद्धको कूटनीतिक र राजनीतिक मोर्चाको मुख्य अनुहार बने। माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' का सबैभन्दा भरपर्दा र संकटमोचक सारथिका रूपमा महराले सधैँ 'पर्दापछाडिको कूटनीति' (Backdoor Diplomacy) लाई कुशलतापूर्वक सम्हाले। जनयुद्धको भूमिगत कालखण्डदेखि शान्ति प्रक्रियाको ढोका खोल्नेसम्मका अनेकौँ वार्ताहरूमा उनी सधैँ अग्रभागमा रहे। वि.सं. २०५८ मा तत्कालीन सरकारसँगको पहिलो वार्ता टोलीको संयोजक, २०६० को दोस्रो वार्ता र २०६३ को ऐतिहासिक शान्ति सम्झौताका लागि गठित तेस्रो वार्ता टोलीको संयोजकका रूपमा उनले खेलेको भूमिकाले उनलाई नेपाली राजनीतिमा एक 'चतुर वार्ताकार र सन्तुलन मिलाउन सक्ने नेता'का रूपमा स्थापित गर्‍यो।

सत्ताको शिखर र अर्थमन्त्रीका रूपमा अर्थतन्त्रको बागडोर

शान्ति प्रक्रियामा आएपछि महराले राज्यका महत्वपूर्ण र शक्तिशाली मन्त्रालयहरूको जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाए। उनी सूचना तथा सञ्चारमन्त्री, गृहमन्त्री र परराष्ट्रमन्त्रीका रूपमा सरकारमा सहभागी भए। तर, उनको राजनीतिक जीवनको एउटा महत्वपूर्ण र पेचिलो पाटो अर्थमन्त्रीका रूपमा उनको कार्यकाल हो।

वि.सं. २०७३ मा माओवादी र नेपाली कांग्रेसको संयुक्त सरकार गठन हुँदा महरा उपप्रधानमन्त्री तथा अर्थमन्त्रीका रूपमा सिंहदरबार प्रवेश गरे। युद्धबाट भर्खरै शान्ति र स्थिरताको बाटोमा लम्किरहेको नेपालको अर्थतन्त्रलाई सही दिशा दिनु उनका लागि निकै चुनौतीपूर्ण कार्य थियो। अर्थतन्त्रका प्राविधिक पाटाहरूमा उनको गहिरो अध्ययन वा पृष्ठभूमि नभए पनि एक कुशल र अनुभवी राजनीतिज्ञका रूपमा उनले कर्मचारीतन्त्र र निजी क्षेत्रसँग समन्वय गरेर बजेट निर्माण र कार्यान्वयनमा परिपक्वता देखाएका थिए।

उनको कार्यकालमा विनाशकारी भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहायता परिचालन गर्ने र ग्रामीण क्षेत्रसम्म विकासको बजेट पुर्‍याउने दिशामा महत्वपूर्ण प्रयासहरू भए। उनी आफूलाई केवल समाजवादी सिद्धान्तमा मात्र सीमित नराखी व्यवहारिक अर्थतन्त्रका पाटाहरूमा पनि उत्तिकै लचिलो बनाउन सक्ने अर्थमन्त्रीका रूपमा चिनिए। निजी क्षेत्रका समस्याहरूलाई सुन्ने र तिनलाई बजेटमार्फत सम्बोधन गर्ने उनको शैलीलाई त्यस बेला सकारात्मक रूपमा लिइएको थियो। यद्यपि, वितरणमुखी बजेट ल्याएको र पार्टीको राजनीतिक स्वार्थ अनुकूलका कार्यक्रमहरूमा सरकारी बजेट विनियोजन गरेको भन्दै उनको आलोचना पनि नभएको भने होइन। तर पनि, युद्धको पृष्ठभूमिका नेताले अर्थमन्त्रालय जस्तो प्राविधिक र संवेदनशील मन्त्रालयलाई सन्तुलित रूपमा चलाउनुलाई उनको व्यवस्थापकीय क्षमताको रूपमा हेरिन्थ्यो।

सभामुख पद र राजनीतिक अवसानको मोड

वि.सं. २०७४ को आम निर्वाचनपछि तत्कालीन वाम गठबन्धनको सरकार बन्यो र महरा राज्यको पाँचौँ वरीयताको गरिमामय पद प्रतिनिधिसभाको 'सभामुख' मा सर्वसम्मत चयन भए। यो उनको राजनीतिक जीवनको सर्वोच्च शिखर थियो। तर, शिखरमा पुगेका महराका लागि पतनको बाटो पनि त्यहीँबाट सुरु भयो।

वि.सं. २०७६ को असोज महिनामा संसद् सचिवालयकै एक महिला कर्मचारीमाथि यौन दुर्व्यवहार गरेको गम्भीर आरोप लागेपछि उनको राजनीतिक जीवन एकाएक संकटमा पर्यो। उनले सभामुख पदबाट राजीनामा दिनुपर्‍यो र केही समय कारागारको कोठरीमा पनि बिताउनुपर्‍यो। यद्यपि पछि अदालतले उनलाई सफाइ दियो, तर यस घटनाले उनको नैतिक र राजनीतिक साखमा यस्तो क्षति पुर्‍यायो, जसको भर्पाइ कहिल्यै हुन सकेन।

केही समयपछि उनी पुनः पार्टीको जिम्मेवारीमा त फर्किए, तर पछिल्लो समयमा उनी र उनका छोराहरू सुन तस्करी प्रकरणमा मुछिएपछि उनीमाथि नैतिक प्रश्नको अर्को ठूलो पहाड खडा भयो।  यिनै विवाद र कानुनी उल्झनहरूले उनको बाँकी राजनीतिक यात्रालाई अत्यन्तै पीडादायी र कमजोर बनाउँदै लग्यो।

एट्रोफी र छोरीको भावुक पत्र

शारीरिक रूपमा निकै कमजोर भइसकेका महरा विगत केही वर्षदेखि 'एट्रोफी' नामक रोगसँग जुधिरहेका छन्। यो यस्तो समस्या हो जसमा नसा र मांसपेशीहरू क्रमशः खुम्चिँदै र कमजोर हुँदै जान्छन्। निरन्तरको चिकित्सा उपचार र थेरापीका बावजुद स्वास्थ्यले अपेक्षित साथ नदिएपछि अन्ततः उनले सक्रिय राजनीतिक जिम्मेवारी त्यागेर साधारण सदस्य मात्र रहने निर्णय सार्वजनिक गरे।

उनको यो बाध्यात्मक विश्रामपछि उनकी छोरी प्रगती महराले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको भावुक सन्देशले धेरैको मन छोएको छ। उनले आफ्नो बुवाको अनुहारमा हराएको खुसी, एक्लोपन र छटपटी देख्दा मन भक्कानिने गरेको उल्लेख गर्दै, बुवाको लामो त्याग र संघर्षको अवसान यसरी विवादका बीचमा हुनुलाई एउटा पारिवारिक पीडाका रूपमा व्यक्त गरेकी छन्। उनले लेखेकी छन्, "सत्य एक दिन ठूलो स्वरमा बोल्नेछ र समयले सबै कुराको जवाफ दिनेछ।"

कृष्णबहादुर महराको ४८ वर्षे सक्रिय राजनीतिक जीवनको अन्त्य नेपाली राजनीतिको एउटा महत्वपूर्ण र मननयोग्य पाठ हो। रोल्पाको दुर्गम गाउँको एउटा गणित शिक्षक कसरी आफ्नो संघर्ष, कूटनीतिक चातुर्यता र राजनीतिक क्षमताका बलमा देशको गृहमन्त्री, अर्थमन्त्री र सभामुख जस्ता गरिमामय पदसम्म पुग्न सक्छ भन्ने कुरा उनको जीवनले देखाउँछ। तर, अर्कोतर्फ व्यक्तिगत आचरणका ससाना गल्ती तथा विवादहरूले कसरी जीवनभरको आर्जनलाई एकै क्षणमा ओझेलमा पारिदिन्छ भन्ने कुराको साक्षी पनि उनको उत्तरार्द्धको जीवन बनेको छ।

देशको अर्थतन्त्रको नेतृत्व गर्दै बजेट निर्माण गर्ने र संसद्को गरिमा सम्हाल्ने महरा आज केवल शारीरिक रूपमा मात्र होइन, राजनीतिक र नैतिक रूपमा पनि एक्लो र शान्त अवस्थामा पुगेका छन्। उनको यो बहिर्गमनसँगै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको एउटा अध्यायको विश्राम भएको छ। इतिहासले उनको कूटनीतिक र राजनीतिक योगदानलाई कुन रूपमा मूल्याङ्कन गर्नेछ, त्यो भविष्यकै गर्भमा छ, तर महराको यो समग्र राजनीतिक यात्रा सधैँ नेपाली राजनीतिका लागि एउटा गहन अध्ययनको विषय बनिरहनेछ।