भारतीय भान्साको स्वाद र सुगन्ध बढाउने 'हिंग' लाई लिएर भइरहेको हंगामा अदालतको हस्तक्षेप पछि मत्थर भएको छ । 

मानिसहरूले भान्सामा प्रयोग गर्ने हिंग वास्तवमा के हो— मसला अर्थात् औद्यागिक उत्पादन वा कृषि उत्पादन ? यो प्रश्न केवल शब्दहरूको बहस मात्र थिएन, बरु यसको पछाडि करोडौँ रुपैयाँको कर (Tax), सेस र कृषि उत्पादन बजार समिति (APMC) को नियमन जोडिएको थियो। अन्ततः बम्बे उच्च अदालतले यस अनौठो विवादको अन्त्य गर्दै आफ्नो फैसला सुनाएको छ।

कसरी सुरु भयो विवाद ?

विवादको सुरुवात त्यतिबेला भयो जब कृषि उत्पादन बजार समिति (APMC) ले हिंगको व्यापारमा आफ्नो अधिकार दाबी गर्यो। APMC को तर्क थियो कि हिंग वनस्पतिबाट प्राप्त हुने भएकाले यो 'कृषि उत्पादन' हो, त्यसैले यसको खरिद-बिक्रीमा APMC अधिनियम लागू हुनुपर्छ र व्यापारीहरूले सोही अनुसार बजार शुल्क वा कर तिर्नुपर्छ।

अर्कोतर्फ, हिंगका व्यापारी तथा आयातकर्ताहरूले यसको कडा विरोध गरे। व्यापारीहरूको तर्क थियो:

हिंग खेतमा सीधा फल्ने कुनै अन्न, फल वा तरकारी होइन।

यो 'फेर्रुला' (Ferula) नामक बोटको जराबाट निकालिने एक प्रकारको प्राकृतिक चोप हो।

विदेशबाट (मुख्यतः अफगानिस्तान र इरानबाट) काँचो रूपमा ल्याइने यो चोप सीधा खानयोग्य हुँदैन। यसलाई सफा गरेर, गहुँ वा चामलको पिठो/स्टार्च मिसाएर र प्रशोधन गरेर मात्र भान्सामा प्रयोग गरिने 'हिंग' बनाइन्छ।

त्यसैले, यो एक 'प्रशोधित मसला' वा औद्योगिक उत्पादन हो, कृषि उत्पादन होइन।

अदालतमा के-के बहस भए ?

बम्बे उच्च अदालतमा यस मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा दुवै पक्षबाट विभिन्न वैज्ञानिक, प्राविधिक र कानुनी तर्कहरू पेश गरिए:

व्यापारी पक्षको दाबी: काँचो हिंगलाई मानिसले सिधै उपभोग गर्न सक्दैनन्। यसमा विभिन्न सामाग्री मिसाएर प्रशोधन गरिने हुनाले यसले आफ्नो मूल 'कृषि' स्वरूप गुमाउँछ र यो मसलाको श्रेणीमा आउँछ।

APMC र सरकारी पक्षको दाबी: कुनै पनि कृषि वा वनस्पतिजन्य वस्तुलाई बेच्नयोग्य बनाउन गरिने सामान्य प्रशोधनले त्यसको मूल पहिचान बदल्दैन। हिंग बोटकै भाग भएकाले यो कृषि वा वन उत्पादन नै हो।

बम्बे उच्च अदालतको अन्तिम फैसला

दुवै पक्षको बहस र प्रमाणहरूको सूक्ष्म अध्ययन गरेपछि बम्बे उच्च अदालतले हिंगलाई 'कृषि उत्पादन' (Agricultural Produce) नै मान्नुपर्ने फैसला दियो।

अदालतले आफ्नो निर्णयमा निम्नलिखित मुख्य कुराहरू उल्लेख गर्यो:

मूल स्रोत वनस्पति नै हो: हिंग बोटको जराबाट निकालिने प्राकृतिक दूध वा चोप भएकाले यसको प्राथमिक स्रोत कृषि वा वन जंगल नै हो।

प्रशोधनले मूल गुण बदल्दैन: काँचो हिंगलाई धुलो बनाउन वा सुकाउन त्यसमा पिठो वा स्टार्च मिसाउँदैमा त्यसको मूल गुण र प्रकृति बदलँदैन। यो प्रक्रिया केवल त्यसलाई उपभोगयोग्य र बजारमा बेच्नयोग्य बनाउनका लागि गरिने साधारण प्रक्रिया मात्र हो।

व्यापक अर्थमा कृषि उत्पादन: कानुनको नजरमा कृषि उत्पादनको दायरा फराकिलो छ, जसमा वनस्पतिबाट प्राकृतिक रूपमा प्राप्त हुने यस्ता चोप र गोंदहरू पनि समावेश हुन्छन्।

फैसलाको अर्थ र असर

बम्बे उच्च अदालतको यो फैसलासँगै अब हिंगको व्यापारमा रहेका सबै कानुनी अस्पष्टताहरू हटेका छन्। अब हिंगलाई आधिकारिक रूपमा कृषि उत्पादन मानिनेछ, जसका कारण यसको ओसारपसार, बिक्री र कर संरचना APMC र कृषि उत्पादन सम्बन्धी कानुन अनुसार नै सञ्चालित हुनेछ। उच्च अदालतको यो निर्णयले लामो समयदेखि हिंग व्यापारी र बजार समितिबीच चलिरहेको कानुनी खिचातानीलाई पूर्ण रूपमा समाप्त पारिदिएको छ।