सुवास निरौला
नेपालीहरूको भान्सामा दैनिक अत्यावश्यक मानिने प्याजको मूल्यमा पछिल्लो तीन सातामा अस्वाभाविक उछाल आएको छ। 

कालिमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिको तथ्याङ्क अनुसार भदौ २२ गते (आज) सुकेको भारतीय प्याजको थोक मूल्य प्रति किलोग्राम अधिकतम ९८ रुपैयाँसम्म पुगेको छ। कालिमाटी बजारमा आज प्याजको न्यूनतम मूल्य प्रति केजी ९३ रुपैयाँ, अधिकतम ९८ रुपैयाँ र औसत थोक मूल्य ९५ रुपैयाँ ३३ पैसा कायम भएको छ। यो मूल्य तीन हप्ता अघिको तुलनामा ५३ प्रतिशतभन्दा बढी हो।

गत साउन ३१ गते कालिमाटी बजारमा भारतीय सुकेको प्याजको औसत मूल्य प्रति केजी ६२ रुपैयाँ १७ पैसा थियो। यसरी हेर्दा मात्र २२ दिनको अन्तरालमा प्याजको औसत थोक मूल्यमा प्रति किलोग्राम ३३ रुपैयाँ १६ पैसा अर्थात् ५३.३४ प्रतिशतको भारी वृद्धि भएको छ। कालिमाटीमै थोक मूल्य करिब १०० रुपैयाँ पुगेपछि उपत्यकाका खुद्रा पसलहरूमा उपभोक्ताले प्याज प्रति किलो ११० देखि १२० रुपैयाँसम्म तिर्न बाध्य भएका छन्।

नेपालमा किन आकासियो प्याजको भाउ ?

नेपालमा प्याजको आन्तरिक उत्पादन निकै न्यून छ र बजारको कुल मागको ९० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा छिमेकी मुलुक भारतबाट हुने आयातमा निर्भर छ। यसले गर्दा भारतीय बजारमा हुने उत्पादनको घटबढ, आपूर्ति अवरोध वा मूल्य वृद्धिले नेपाली बजारलाई सिधै र तत्काल प्रभाव पार्छ। अहिले कालिमाटी बजारमा देखिएको मूल्य वृद्धिको मुख्य कारण पनि भारतको घरेलु बजारमा प्याजको मूल्यमा आएको तीव्र उछाल नै हो।

भारतीय बजारमा मूल्य बढ्नुको मुख्य कारण के हो?

भारतीय बजारमा प्याज महँगिनुको मुख्य जड त्यहाँको कृषि उत्पादनमा भएको क्षति हो। भारतीय उपभोक्ता मामिला मन्त्रालयका अनुसार यस वर्षको ‘रबि’ (Rabi) प्याज बाली कटनी तथा भित्र्याउने समयमा भएको बेमौसमी वर्षाले ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो।

भारतमा वर्षभरिको माग धान्न र भण्डारण (स्टक) गर्न रबि बालीको प्याज नै प्रयोग गरिन्छ। महाराष्ट्र (नासिक) लगायत प्रमुख उत्पादक राज्यहरूमा वर्षाका कारण उत्पादनमै ह्रास आउनुका साथै भण्डारण गरिएको प्याजसमेत बिग्रिएपछि बजारमा आपूर्तिको चर्को अभाव सिर्जना भयो। 

माग र आपूर्तिबीचको यही असन्तुलनका कारण भारतभर प्याजको भाउ आकासियो। हाल भारतका प्रमुख सहरहरू दिल्लीमा प्रति केजी ६५ रुपैयाँ, चेन्नईमा ६३ रुपैयाँ, मुम्बईमा ५३ रुपैयाँ र देशभरको औसत खुद्रा मूल्य ५० रुपैयाँ ७९ पैसासम्म पुगेको छ।

मूल्य नियन्त्रण गर्न भारत सरकारको कदम: 'काण्डा एक्सप्रेस' र बफर स्टक

आफ्नो आन्तरिक बजारमा प्याजको मूल्य अनियन्त्रित हुन थालेपछि भारतको केन्द्र सरकारले मूल्य नियन्त्रणका लागि विभिन्न आकस्मिक उपायहरू अपनाएको छ :

१. सहुलियत दरमा बफर स्टक बिक्री:
भारत सरकारले २०२६ का लागि सुरक्षित राखेको १.२१ लाख टनको 'बफर स्टक' बाट प्याज बजारमा पठाउन सुरु गरेको छ। सरकारले अगस्ट २८ देखि १७ प्रमुख सहरहरूमा प्रति किलोग्राम ३५ रुपैयाँको सहुलियत दरमा प्याज बिक्री गरिरहेको छ। राष्ट्रिय सहकारी उपभोक्ता महासंघ (NCCF) र NAFED मार्फत मोबाइल भ्यान र आउटलेटहरूबाट उपभोक्तालाई सिधै प्याज पुर्‍याउने काम भइरहेको छ।

२. 'काण्डा एक्सप्रेस' मालवाहक रेल र ढुवानी:
प्याजको मुख्य उत्पादन क्षेत्र (विशेषगरी नासिक) बाट मूल्य बढी भएका दिल्ली, चेन्नईजस्ता ठूला सहरहरूमा द्रुत गतिमा प्याज ढुवानी गर्न भारतीय रेलवेले 'काण्डा एक्सप्रेस' (Kanda Express) नामक विशेष मालवाहक रेल र सयौँ ट्रकहरू परिचालन गरेको छ।

सरकारले पहिलो १० दिनमै करिब ४ हजार टन बफर प्याज सहुलियत दरमा बिक्री गरे पनि बजारको उच्च मागका कारण मूल्य तत्काल अपेक्षित रूपमा घट्न सकेको छैन।

कहिले घट्ला प्याजको भाउ ?

चाडपर्वको मुखमा प्याजको मूल्य बढ्दा नेपाली उपभोक्ताको भान्सा महँगो बनेको छ। तर, तत्कालै प्याजको मूल्य पुरानै अवस्थामा फर्किने सम्भावना कम छ।

भारतीय उपभोक्ता मामिला मन्त्रालयका अधिकारीहरूका अनुसार अब नयाँ 'खरीफ' (Kharif) बाली अक्टोबरको मध्य (असोज अन्तिम/कात्तिक पहिलो साता) बाट मात्र बजारमा आउन सुरु हुनेछ। नयाँ उत्पादन बजारमा भित्रिएपछि मात्र आपूर्ति सहज हुने र भारतमा प्याजको मूल्य घट्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।भारतीय बजारमा नयाँ बाली नआएसम्म र त्यहाँ मूल्य नियन्त्रण नभएसम्म नेपाली बजारमा पनि प्याजको भाउ उच्च नै रहने देखिन्छ।