नवदुर्गाका नौ स्वरूपलाई आर्थिक दृष्टिले हेर्दा उत्पादन, श्रम, ज्ञान, पुँजी, खाद्य सुरक्षा र समृद्धिको एउटा रोचक दर्शन भेटिन्छ।
दशैंको पहिलो दिन अर्थात् घटस्थापना । घरको पूजाकोठामा माटो वा बालुवाले भरिएको पात्रमा जौ, मकै वा अन्य अन्नका बीउ रोपिन्छन् । विधिपूर्वक कलश स्थापना गरिन्छ र शक्तिस्वरूपा दुर्गाको आराधना गर्दै नवरात्र सुरु हुन्छ। केही दिनपछि यही बीउबाट उम्रिएका पहेँला जमरा विजयादशमीको टीकामा आशीर्वादका प्रतीक बन्छन्।
पहिलो दिन : शैलपुत्री र अर्थतन्त्रको जग
घटस्थापनाको दिन पहिलो नवदुर्गा शैलपुत्रीको पूजा गरिन्छ। शैलपुत्रीलाई पर्वतकी पुत्रीका रूपमा चिनिन्छ। जमरा रोप्ने परम्परासँगै सुरु हुने यो दिनले प्रकृति र जीवनको सम्बन्धलाई अगाडि ल्याउँछ।
अर्थतन्त्रमा पनि जमिन, पानी, वन, खनिज, जैविक विविधता र प्राकृतिक स्रोत आधारभूत सम्पत्ति हुन्। कृषि, पर्यटन, जलविद्युत् र वनजन्य उद्यमको विकास यिनै स्रोतको उपलब्धता र उपयोगमा निर्भर हुन्छ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि र प्राकृतिक स्रोतको महत्त्व ठूलो छ। तर जमिन भएर मात्र कृषि उत्पादन हुँदैन। सिँचाइ, गुणस्तरीय बीउ, मल, प्रविधि, बजार र किसानको श्रम आवश्यक पर्छ। त्यसैगरी प्राकृतिक सौन्दर्य भएर मात्र पर्यटन व्यवसाय फस्टाउँदैन; यातायात, पूर्वाधार, सीप र सेवा पनि चाहिन्छ।
शैलपुत्रीको आराधनाबाट आर्थिक रूपमा लिन सकिने सन्देश हो—समृद्धिको जग प्राकृतिक स्रोतको स्वामित्वमा मात्र होइन, तिनको दिगो र उत्पादनशील उपयोगमा हुन्छ।
जमरा रोप्ने हातले अर्थतन्त्रको एउटा आधारभूत नियम पनि सम्झाउँछ : आज रोपिएको बीउले भोलि प्रतिफल दिन्छ, तर त्यसका लागि हेरचाह, समय र धैर्य आवश्यक हुन्छ।
दोस्रो दिन : ब्रह्मचारिणी र अनुशासनको अर्थतन्त्र
नवरात्रको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणीको पूजा गरिन्छ। उनको स्वरूप तपस्या, साधना र संयमसँग जोडिन्छ।
अर्थतन्त्रमा पनि परिणाम तत्काल प्राप्त नहुने धेरै क्षेत्र छन्। कृषि उत्पादन बढाउन, उद्योग स्थापना गर्न, दक्ष जनशक्ति तयार गर्न वा नयाँ प्रविधि विकास गर्न समय र निरन्तर लगानी चाहिन्छ।
कुनै किसानले उन्नत बीउ र सिँचाइमा गरेको लगानीको प्रतिफल बाली पाकेपछि मात्र पाउँछ। उद्यमीले व्यवसाय सुरु गर्दा तत्काल नाफा नहुन सक्छ। विद्यार्थीले सीप सिक्न लगाएको समयको लाभ रोजगारी वा उद्यममार्फत पछि प्राप्त गर्छ।
यही कारण आर्थिक विकासका लागि अनुशासन र दीर्घकालीन दृष्टि आवश्यक हुन्छ। छोटो अवधिको नाफाका लागि वातावरण नष्ट गर्ने, अत्यधिक ऋण लिने वा उत्पादन क्षमतामा लगानी नगर्ने प्रवृत्तिले भविष्यमा ठूलो लागत निम्त्याउन सक्छ।
ब्रह्मचारिणीको प्रतीकलाई आर्थिक भाषामा बुझ्दा समृद्धि एकै दिनमा प्राप्त हुने उपलब्धि होइन। यो निरन्तर श्रम, विवेकपूर्ण खर्च, योजनाबद्ध लगानी र भविष्यप्रतिको प्रतिबद्धताको परिणाम हो।
तेस्रो दिन : चन्द्रघण्टा र आर्थिक सुरक्षाको प्रश्न
तेस्रो दिन चन्द्रघण्टा देवीको पूजा गरिन्छ। उनको स्वरूप साहस र सजगतासँग जोडिन्छ।
अर्थतन्त्रमा पनि जोखिमको पहिचान र संकट सामना गर्ने तयारी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बाढीपहिरोले सडक अवरुद्ध गर्दा कृषि उत्पादन बजारसम्म पुग्न नसक्न सक्छ। महामारीले रोजगारी प्रभावित गर्न सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दा आयातमा निर्भर व्यवसायको लागत बढ्न सक्छ।
नेपालजस्तो भौगोलिक जोखिम भएको देशमा आर्थिक सुरक्षा केवल बैंकमा पैसा राख्नु होइन। भरपर्दो पूर्वाधार, बीमा, विपद् व्यवस्थापन, खाद्यान्नको भण्डारण, विविध रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था पनि आवश्यक हुन्छ।
परिवारको तहमा आकस्मिक खर्चका लागि बचत हुनु आर्थिक सुरक्षाको एउटा आधार हो। व्यवसायका लागि आपूर्तिको वैकल्पिक स्रोत र जोखिम व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सरकारका लागि विपद् सामना गर्ने पूर्वतयारी र सार्वजनिक सेवाको निरन्तरता आवश्यक हुन्छ।
चन्द्रघण्टाको प्रतीकले सम्झाउँछ—समृद्धि कमाउनु जति महत्त्वपूर्ण छ, कमाएको सम्पत्ति र आम्दानीलाई संकटबाट जोगाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
चौथो दिन : कुष्माण्डा र उत्पादनको शक्ति
चौथो दिन कुष्माण्डाको पूजा गरिन्छ। उनको धार्मिक स्वरूप सृष्टि र सिर्जनासँग जोडिन्छ।
आर्थिक जीवनको केन्द्रमा पनि सिर्जना छ। किसानले अन्न उत्पादन गर्छन्, श्रमिकले वस्तु निर्माण गर्छन्, शिक्षकले ज्ञान दिन्छन्, प्राविधिकले नयाँ समाधान विकास गर्छन् र उद्यमीले बजारमा नयाँ सेवा ल्याउँछन्। यी सबै गतिविधिले आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्छन्।
दशैंको बजारलाई नै हेरौँ। चाडपर्वको माग पूरा गर्न कपडा, खाद्यान्न, फलफूल, मासु, जुत्ता र अन्य वस्तुको उत्पादन तथा आपूर्ति आवश्यक हुन्छ। त्यससँगै ढुवानी, भण्डारण, खुद्रा व्यापार र अन्य सेवाले पनि काम पाउँछन्।
तर माग बढ्दैमा स्वदेशी उत्पादन स्वतः बढ्दैन। बजारमा आवश्यक वस्तु पर्याप्त मात्रामा उत्पादन गर्न पुँजी, सीप, प्रविधि, पूर्वाधार र प्रतिस्पर्धी वातावरण चाहिन्छ। यी आधार कमजोर भए अतिरिक्त मागको ठूलो हिस्सा आयातबाट पूरा हुन सक्छ।
कुष्माण्डाको प्रतीकले आर्थिक नीतिका लागि एउटा प्रश्न उठाउँछ : चाडपर्वले सिर्जना गरेको अतिरिक्त मागलाई नेपाली किसान, घरेलु उद्योग र साना उद्यमको उत्पादन विस्तार गर्ने अवसरमा कसरी बदल्ने ?
पाँचौँ दिन : स्कन्दमाता र मानव पुँजी
पाँचौँ दिन स्कन्दमाताको पूजा गरिन्छ। मातृत्व र सन्तानको संरक्षणसँग जोडिएको यो स्वरूपलाई आर्थिक दृष्टिले हेर्दा मानव पुँजीको महत्त्व देखिन्छ।
मानिस नै अर्थतन्त्रको केन्द्र हो। स्वस्थ, शिक्षित, सीपयुक्त र सुरक्षित जनशक्तिले उत्पादन बढाउन, नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न र उद्यम विकास गर्न सक्छ। बालबालिकाको पोषण, शिक्षा र स्वास्थ्यमा गरिएको लगानीले भविष्यको उत्पादकत्व निर्माण गर्छ।
तर मानव पुँजी निर्माण विद्यालय र कलेजको औपचारिक शिक्षामा मात्र सीमित छैन। घरभित्रको हेरचाह, बालबालिकाको पालनपोषण, ज्येष्ठ नागरिकको सेवा र परिवारको दैनिक व्यवस्थापनले पनि श्रमशक्ति पुनः उत्पादन र समाज सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
यस्तो धेरै काम महिलाले अवैतनिक रूपमा गर्छन्। त्यसको आर्थिक योगदान प्रायः बजारमा हुने कारोबारजस्तो प्रत्यक्ष देखिँदैन। तर यही काम नहुँदा परिवार र श्रम बजारको नियमित सञ्चालन प्रभावित हुन सक्छ।
स्कन्दमाताको प्रतीकबाट लिन सकिने आर्थिक पाठ हो—मानिसमा लगानी गर्नु खर्च मात्र होइन, भविष्यको सामाजिक र आर्थिक क्षमतामा लगानी गर्नु हो। परिवारको हेरचाह र पोषणलाई पनि समृद्धिको आधारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।
छैटौँ दिन : कात्यायनी र उद्यमशीलताको साहस
छैटौँ दिन कात्यायनी देवीको पूजा गरिन्छ। उनको स्वरूपलाई साहस, शक्ति र अन्यायविरुद्धको संघर्षसँग जोडिन्छ।
आर्थिक क्षेत्रमा यो प्रतीक उद्यमशीलताको चर्चासँग जोड्न सकिन्छ। नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने, नयाँ बजार खोज्ने, आधुनिक प्रविधि अपनाउने र प्रतिस्पर्धासँग जुध्ने काममा जोखिम हुन्छ। उद्यमीले पुँजी लगाउँछ, श्रमिकलाई रोजगारी दिन्छ र बजारको अनिश्चितता सामना गर्छ।
नेपालमा साना तथा मझौला उद्यमले रोजगारी र स्थानीय उत्पादनमा योगदान दिन सक्छन्। तर व्यवसाय दर्ता गरेर मात्र उद्यम फस्टाउँदैन। वित्तीय पहुँच, भरपर्दो विद्युत्, यातायात, बजारसम्बन्धी सूचना, सीपयुक्त जनशक्ति र स्थिर नीतिगत वातावरण चाहिन्छ।
विशेषगरी महिला उद्यमी र ग्रामीण क्षेत्रमा व्यवसाय सञ्चालन गर्ने व्यक्तिका लागि सम्पत्तिमा अधिकार, वित्तीय सेवामा पहुँच र बजारसम्म पुग्ने अवसर महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कात्यायनीको प्रतीकले आर्थिक विकासमा साहसको महत्त्व सम्झाउँछ। तर साहसलाई सफल उद्यममा बदल्न व्यक्तिगत मेहनतसँगै संस्थागत सहयोग र अनुकूल वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ।
सातौँ दिन : कालरात्रि र संकटसँग जुध्ने अर्थतन्त्र
सातौँ दिन कालरात्रिको पूजा गरिन्छ। उनको स्वरूप अन्धकार, भय र संकटको सामना गर्ने शक्तिसँग जोडिन्छ।
अर्थतन्त्रमा पनि संकट सधैँ सम्भव हुन्छ। प्राकृतिक विपद्, महामारी, आपूर्ति अवरोध, मूल्यवृद्धि र रोजगारी गुम्ने अवस्थाले परिवार तथा व्यवसायलाई प्रभावित गर्न सक्छन्।
यस्तो अवस्थामा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार बढी जोखिममा पर्छन्। नियमित तलब हुने परिवारले केही समय बचतबाट खर्च धान्न सक्छन्। दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर परिवारको आम्दानी एकैपटक रोकिन सक्छ। सानो व्यवसायको बिक्री घटेमा भाडा, तलब र ऋणको किस्ता तिर्न कठिन हुन सक्छ।
त्यसैले अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनु भनेको सामान्य समयमा उच्च वृद्धि हासिल गर्नु मात्र होइन, संकटको समयमा पनि परिवारको आधारभूत जीवन र उत्पादन प्रणालीलाई जोगाउन सक्नु हो।
यसका लागि सामाजिक सुरक्षा, बेरोजगारीको जोखिम घटाउने नीति, विपद् बीमा, खाद्यान्न भण्डारण, वित्तीय अनुशासन र सार्वजनिक सेवाको प्रभावकारी व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।
कालरात्रिको प्रतीकलाई आर्थिक भाषामा बुझ्दा संकटलाई अस्वीकार गर्नु होइन, त्यसको पूर्वतयारी गर्नु र प्रभावित समुदायलाई पुनः उठ्ने अवसर दिनु हो।
आठौँ दिन : महागौरी र स्वच्छ तथा दिगो समृद्धि
अष्टमीका दिन महागौरीको पूजा गरिन्छ। उनको स्वरूपलाई शुद्धता र उज्यालोसँग जोडिन्छ।
आधुनिक अर्थतन्त्रमा समृद्धिको गुणस्तरबारे बहस गर्दा वातावरणीय दिगोपन, स्वच्छ ऊर्जा र स्रोतको जिम्मेवार उपयोग महत्त्वपूर्ण विषय बनेका छन्।
उत्पादन बढाउने नाममा वन विनाश, जलस्रोतको प्रदूषण र माटोको उर्वराशक्ति नष्ट भयो भने आजको आर्थिक लाभले भोलिको उत्पादन क्षमता कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैगरी, प्रदूषण र अस्वस्थ वातावरणले स्वास्थ्य खर्च बढाउन तथा श्रम उत्पादकत्व घटाउन सक्छ।
नेपालमा जलविद्युत्, विद्युतीय यातायात, दिगो पर्यटन र वातावरणमैत्री कृषि उत्पादनको विस्तारले आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। तर त्यस्ता अवसरलाई वास्तविक उपलब्धिमा बदल्न लगानी, पूर्वाधार, प्रविधि र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ।
महागौरीको प्रतीकले समृद्धि कस्तो हुनुपर्छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ। केवल आम्दानी बढेको, बजार ठूलो भएको वा उत्पादनको परिमाण बढेको अवस्थालाई पर्याप्त मान्न मिल्दैन। विकासले प्रकृति र मानव स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभाव पनि हेर्नुपर्छ।
नवौँ दिन : सिद्धिदात्री र समृद्धिको वास्तविक उपलब्धि
नवरात्रको नवौँ दिन सिद्धिदात्री देवीको पूजा गरिन्छ। नवदुर्गाको आराधना विजयादशमीको उत्सवतर्फ अघि बढ्ने यस चरणलाई आर्थिक दृष्टिले उपलब्धि र परिणामको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
अर्थतन्त्रमा पनि अन्तिम प्रश्न यही हो—विकासबाट प्राप्त उपलब्धि कसले पायो?
राष्ट्रिय आम्दानी बढ्यो, बजारमा कारोबार बढ्यो वा लगानी विस्तार भयो भन्दैमा सबै परिवारको जीवनस्तर समान रूपमा सुधारिन्छ भन्ने हुँदैन। रोजगारीको गुणस्तर, वास्तविक ज्याला, शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच, महिलाको आर्थिक सहभागिता तथा क्षेत्रीय असमानता पनि हेर्नुपर्छ।
दशैंको बजारमा धेरै खर्च गर्ने परिवार र खर्च जुटाउन ऋण लिनुपर्ने परिवार एउटै समाजमा हुन्छन्। कुनै व्यवसायले चाडपर्वमा राम्रो नाफा कमाउन सक्छ भने कुनै सानो पसलले अपेक्षित बिक्री गर्न नसक्न सक्छ। किसानले उत्पादन बेचे पनि लागत बढेका कारण पर्याप्त आम्दानी नपाउन सक्छ।
यसैले आर्थिक सफलताको मूल्याङ्कन कुल कारोबारबाट मात्र गर्न मिल्दैन। उत्पादन, रोजगारी, वास्तविक आम्दानी, वित्तीय सुरक्षा र अवसरको वितरणसमेत विचार गर्नुपर्छ।
सिद्धिदात्रीको प्रतीकलाई यस अर्थमा समावेशी समृद्धिको प्रश्नसँग जोड्न सकिन्छ—विकासको उपलब्धि समाजका विभिन्न तहसम्म पुग्यो कि पुगेन ?
फूलपातीदेखि विजयादशमीसम्म : आस्था, श्रम र बजारको संगम
नवरात्रको आर्थिक पक्ष देवीहरूको प्रतीकात्मक अर्थमा मात्र सीमित छैन। दशैंका पछिल्ला दिनका परम्पराले पनि कृषि, श्रम, व्यापार र पारिवारिक खर्चबीचको सम्बन्ध देखाउँछन्।
सातौँ दिन फूलपाती भित्र्याउने परम्पराले प्रकृति, वनस्पति र सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्व सम्झाउँछ। यससँगै फूल, पात र पूजासामग्री संकलन तथा बिक्री गर्ने व्यक्तिदेखि ढुवानी र बजारसम्मका आर्थिक गतिविधि पनि जोडिन सक्छन्।
महाअष्टमी र महानवमीमा हुने विशेष पूजाआजा, बलि तथा अन्य पारिवारिक अनुष्ठानका लागि कतिपय परिवारले खाद्यान्न, पशुपन्छी र पूजासामग्री खरिद गर्छन्। यसले बजारमा माग सिर्जना गर्छ। परम्पराअनुसार औजार तथा हतियारको पूजा गर्ने चलनले श्रम र उत्पादनका साधनप्रतिको सांस्कृतिक सम्मानलाई पनि सम्झाउँछ। यी चलन समुदाय र परिवारअनुसार फरक हुन सक्छन्।
विजयादशमीमा टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्पराले परिवार तथा पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। लामो दूरीबाट घर फर्किने यात्रु, उपहार किन्ने परिवार र आफन्तलाई स्वागत गर्ने घरपरिवारले यातायात, खुद्रा व्यापार र सेवाक्षेत्रमा थप आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्छन्।
तर यही समयमा परिवारको खर्च पनि बढ्छ। कपडा, खाद्यान्न, यातायात, दक्षिणा र भोजभतेरका लागि हुने खर्च आम्दानीअनुसार फरक हुन्छ। केही परिवारले बचतबाट खर्च गर्छन्, केहीले नियमित आम्दानीबाट व्यवस्थापन गर्छन् र केहीले ऋण लिन सक्छन्। त्यसैले दशैंको आर्थिक प्रभाव बुझ्दा बजारको चहलपहलसँगै परिवारको खर्च वहन गर्ने क्षमता पनि हेर्नुपर्छ।
दशैंले बजारलाई गति दिन्छ, तर त्यसको लाभ कसरी बाँडिन्छ भन्ने कुरा उत्पादन संरचना, मूल्य, प्रतिस्पर्धा र आम्दानीको वितरणमा निर्भर हुन्छ।
