भदौसम्म मासिक ४६ लाख लिटर औसत रहेको निर्यात असोजमा घटेर १९ लाख ८२ हजार लिटरमा सीमित, महसुल कटौतीको सबैभन्दा ठूलो मार सूर्यमुखी तेलमा

भारत सरकारले खाने तेलको आयातमा भन्सार महसुल व्यापक कटौती गरेपछि नेपालबाट भारततर्फ हुने प्रशोधित सूर्यमुखी तेलको निर्यातमा भारी गिरावट आएको छ। चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो दुई महिना (साउन र भदौ) को तुलनामा तेस्रो महिना असोजमा सूर्यमुखी तेलको निर्यात परिमाण ५७ प्रतिशतभन्दा बढी अर्थात् आधाभन्दा धेरैले घटेको छ। भन्सार विभागको तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा भारतको नयाँ भन्सार नीतिको सबैभन्दा गम्भीर र प्रत्यक्ष असर सूर्यमुखी तेलको निर्यातमा परेको देखिएको हो।

निर्यात आधाभन्दा बढी घट्यो
तथ्याङ्कअनुसार चालु आवको पहिलो दुई महिना (साउन र भदौ) मा नेपालबाट ९२ लाख ४४ हजार लिटर सूर्यमुखी तेल भारत निर्यात भएको थियो। जसअनुसार सो अवधिमा मासिक औसत निर्यात करिब ४६ लाख २२ हजार लिटर थियो। तर, असोज मसान्तसम्मको तीन महिनाको सञ्चित निर्यात परिमाण १ करोड १२ लाख २५ हजार लिटर मात्र पुगेको छ। यसबाट असोज महिनामा मात्र भएको निर्यात हिसाब गर्दा करिब १९ लाख ८२ हजार लिटरमा झरेको देखिन्छ। यो परिमाण अघिल्ला दुई महिनाको मासिक औसतको तुलनामा ५७.१ प्रतिशतले कम हो। अर्थात्, असोजमा सूर्यमुखी तेलको निर्यात आधाभन्दा धेरैले खुम्चिएको छ।

के थियो भारतको निर्णय ?
भारत सरकारले गत सेप्टेम्बर २४ (असोज ८ गते) देखि लागु हुने गरी खाने तेलको भन्सार महसुलमा भारी कटौती गरेको थियो। विशेष गरी कच्चा सूर्यमुखी तेलमा लाग्दै आएको १० प्रतिशतको आधारभूत भन्सार महसुललाई शून्य (० प्रतिशत) मा झारिएको थियो। साथै, प्रशोधित सूर्यमुखी तेलको महसुल पनि ३२.५ प्रतिशतबाट घटाएर २२.५ प्रतिशत कायम गरिएको थियो।

भारतले कच्चा सूर्यमुखी तेलमा महसुल पूरै हटाएपछि त्यहाँका स्थानीय प्रशोधन उद्योगहरूले शून्य भन्सारमै कच्चा पदार्थ पाउन थालेका छन्। तेस्रो मुलुकबाट कच्चा तेल आयात गरी प्रशोधन गरेर दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (साफ्टा) अन्तर्गत शून्य भन्सार सुविधामा भारत निर्यात गर्दै आएका नेपाली उद्योगहरूको ‘प्रतिस्पर्धात्मक लाभ’ (ट्यारिफ एड्भान्टेज) भारतको यो निर्णयसँगै समाप्तप्रायः भएको छ।

अन्य तेलको तुलनामा सूर्यमुखीमा चरम मन्दी
भारतको नीतिगत परिवर्तनले पाम र सोयाबिन तेलको निर्यातमा पनि सुस्तता ल्याए तापनि सूर्यमुखी तेलको जस्तो भयावह गिरावट अन्यमा देखिएको छैन।

• प्रशोधित सोयाबिन तेल:साउन–भदौको मासिक औसत ७ करोड ४२ लाख केजी रहेकोमा असोजमा ७.४ प्रतिशतले घटेर ६ करोड ८७ लाख केजीमा झरेको छ।
• प्रशोधित पाम तेल:मासिक औसतको तुलनामा असोजमा ७.६ प्रतिशतले घटेर १३ लाख लिटरमा सीमित भएको छ।
• पाम ओलिन:अघिल्ला दुई महिनाको औसतभन्दा असोजमा १० प्रतिशतले कम (२२ लाख ६७ हजार लिटर) निर्यात भएको छ।

अन्य तेलको निर्यात ७ देखि १० प्रतिशतको हाराहारीमा घट्दा सूर्यमुखी तेलको निर्यात भने ५७ प्रतिशतभन्दा बढीले ओरालो लाग्नुले भारतले कच्चा सूर्यमुखी तेलको भन्सार शून्यमा झार्नु नै मुख्य कारण रहेको स्पष्ट पारेको छ।

आगामी दिन थप चुनौतीपूर्ण
समग्रमा प्रमुख खाने तेलहरूको निर्यात मूल्य हेर्दा पनि असोज महिनामा अघिल्ला दुई महिनाको औसतभन्दा १२.५ प्रतिशतले गिरावट आएको छ। साउन–भदौको मासिक औसत मूल्य २० अर्ब ३२ करोड रुपैयाँ रहेकोमा असोजमा १७ अर्ब ७८ करोड रुपैयाँको मात्र थप निर्यात भएको छ।

असोज महिनाको तथ्याङ्कमा भारतले भन्सार घटाउनुपूर्व (असोज १ देखि ७ गतेसम्म) को निर्यात पनि समावेश छ। महसुल कटौतीको निर्णय असोजको अन्तिम साता मात्र आएकाले आगामी कात्तिक महिनाको तथ्याङ्कमा सूर्यमुखी तेलको निर्यात अझै खस्कन सक्ने उद्योगीहरूको चिन्ता छ। शून्य भन्सार नीतिका कारण भारतीय बजारमै कच्चा तेल सस्तो भएपछि नेपाली सूर्यमुखी तेलले त्यहाँका स्थानीय उद्योगहरूसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।