तर, यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाटो के थियो भने, ब्रोकरहरूले यो कर्जा बजारका जुनसुकै कम्पनीमा लगानी गर्न पाउँदैनथे। नेप्सेले कडा वित्तीय मापदण्ड (कम्तीमा १० हजार शेयरधनी, लगातार दुई वर्ष नाफा र लाभांश, नेटवर्थ चुक्ता पूँजीभन्दा माथि आदि) पूरा गरेका १२२ वटा कम्पनीको सूची मात्र मार्जिन कारोबारका लागि योग्य ठहर्याएको थियो। यसमा नेप्सेमा सूचीकृत सबै १९ वटा वाणिज्य बैंक, ११ विकास बैंक, १० फाइनान्स र २८ जलविद्युतसहितका संस्थागत ब्लुचिप कम्पनीहरू मात्र समेटिएका थिए।
यसको सोझो अर्थ थियो— बजारमा आउने २३ अर्बको नयाँ कर्जा तरलता केवल तिनै १२२ कम्पनीको घेराभित्र मात्र खर्चिन पाइन्थ्यो।
मार्जिन योग्य फण्डामेन्टल शेयरमा तरलताको बाढी
अक्टोबर १ र अक्टोबरको अन्तिम कारोबार दिनको तथ्याङ्क तुलना गर्दा मार्जिन कर्जाको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव वाणिज्य बैंक र फण्डामेन्टल कम्पनीहरूमा देखिएको छ। सूचीकृत १९ मध्ये १८ वटा वाणिज्य बैंकहरूको शेयर मूल्य ३.३ प्रतिशतदेखि १३.६ प्रतिशतसम्मले बढेको छ। मूल्य मात्र बढेको छैन, ती कम्पनीहरूको दैनिक शेयर कारोबार कित्ता (Volume) मा ३ गुणादेखि २२ गुणासम्मको अभूतपूर्व विस्फोट भएको छ।
अक्टोबर महिनाभरि मार्जिन योग्य मुख्य कम्पनीहरूको प्रदर्शन तालिका:
कृषि विकास बैंकमा ३४ हजार कित्ताबाट ३ लाख ६६ हजार कित्ता, नेपाल एसबीआईमा ९ हजारबाट २ लाख २२ हजार कित्ता, र लुम्बिनी विकास बैंकमा १६ हजारबाट ७ लाख १२ हजार कित्ता कारोबार पुग्नु कुनै सामान्य खुद्रा लगानीकर्ताको खरिदले सम्भव थिएन। यो ब्रोकरमार्फत सस्तो ब्याजदर (७.५–९%) मा ७०% सम्म मार्जिन कर्जा लिएर ठूला लगानीकर्ताले गरेको संस्थागत ‘अक्युमुलेसन’ (खरिद) थियो।
तथ्य २: मार्जिन अयोग्य कम्पनीबाट पूँजी पलायन
यदि यो बजारको समग्र र स्वाभाविक वृद्धि मात्र हुन्थ्यो भने मार्जिन सुविधा नपाएका कम्पनीहरूको सेयर पनि बैंकहरूसँगै उकालो लाग्नुपर्थ्यो। तर तथ्य-जाँचको सबैभन्दा बलियो प्रमाण नै यहीँ भेटिन्छ।
ठ्याक्कै यही एक महिनाको अवधिमा, नेप्सेको मार्जिन योग्य सूचीमा नपरेका कमजोर र सट्टेबाजी (Speculative) कम्पनीहरूको मूल्य भने घट्दो वा पूर्णतः स्थिर देखियो। लगानीकर्ताहरूले मार्जिन कर्जा नपाइने सेयरहरू धमाधम बेचेर कर्जा पाइने फण्डामेन्टल कम्पनीहरूतिर पुँजी सारे (Capital Shift):
अक्टोबर महिनाभरि मार्जिन अयोग्य कम्पनीहरूको प्रदर्शन तालिका:
एकातिर मार्जिन योग्य लुम्बिनी विकास बैंक १५.१ प्रतिशतले बढ्दा मार्जिन अयोग्य सिन्धु विकास बैंक १५.९ प्रतिशतले घट्नु; अनि एभरेष्ट र सानिमा बैंक १० देखि १३ प्रतिशतले उकालो लाग्दा उपकार लघुवित्त १३ प्रतिशतले खस्नु—यो संयोग मात्र थिएन। यसले प्रमाणित गर्छ कि ब्रोकरको मार्जिन कर्जाले बजारबाट सट्टेबाजी पूँजीलाई तानेर फण्डामेन्टल कम्पनीहरूमा केन्द्रित गरिदिएको छ।
नेप्सेको दैनिक चार्टमा देखिएको ‘भोल्युम ब्रेकआउट’
व्यक्तिगत कम्पनीहरूको यो पूँजी स्थानान्तरणले समग्र नेप्से सूचकलाई कसरी असर गर्यो भन्ने कुरा नेप्सेको दैनिक (1D) प्राविधिक चार्टले छर्लङ्ग पार्छ।
-
२५७५ को पिँधबाट उडान: चार्ट अनुसार असोजको अन्त्यतिर नेप्सेले २५७५ को विन्दुमा टेवा (Support) लिएर लगातार हरिया क्यान्डलहरू बनाउँदै अक्टोबरको अन्तिम साता २७१२.९९ को उच्च विन्दु परीक्षण गर्यो (हाल २६९०.१५ मा बन्द)। यो करिब १३० अंकको फड्को थियो।
-
९ अर्बको भोल्युम: चार्टको भोल्युम इन्डिकेटरले Volume SMA 9 = 8.892B (करिब ९ अर्ब रुपैयाँ) देखाएको छ। यो साढे दुई महिनायताकै सबैभन्दा अग्लो भोल्युम बार थियो।
नेप्से बजार पूँजीकरणमा आधारित सूचक भएकाले साना कम्पनी बढेर इन्डेक्स उचालिँदैन। जब बजारको ३० प्रतिशतभन्दा बढी भार ओगट्ने वाणिज्य बैंकहरूमा मार्जिन कर्जाको बलमा भोल्युम र मूल्य दुवै उकालो लाग्यो, त्यसले नेप्सेलाई सिधै २७०० को विन्दुमा पुर्याइदियो।
सिक्काको अर्को पाटो:
यहाँनेर मुकुन्द क्षेत्रीले आफ्नो स्टाटसमा उठाएको चेतावनीलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन। मार्जिन ट्रेडिङ सुविधा (MTF) ले बुल बजारमा नाफालाई तीव्र बनाए पनि यसका अन्तर्निहित जोखिमहरू निकै भयानक हुन्छन्:
१. ‘टप’ मा छिर्ने साना लगानीकर्ताको जोखिम:
ठूला लगानीकर्ता र ब्रोकरका पहुँचवाला ग्राहकहरूले २५७५ देखि २६२० को विन्दुमै मार्जिन सुविधा लिएर सस्तोमा फण्डामेन्टल शेयर उठाइसकेका छन्। अब जब बजार २७०० को मनोवैज्ञानिक प्रतिरोध (Resistance) मा पुगेर केही करेक्सन वा प्रोफिट बुकिङको सामना गर्दैछ, यस्तो बेला सामाजिक सञ्जालको हल्ला सुनेर लेभरेज (ऋण) लिएर छिर्ने साना लगानीकर्ताहरू पासोमा पर्न सक्छन्।
२. मार्जिन कल र बाध्यकारी बिक्री (Forced Liquidation):
ब्रोकरले ७० प्रतिशतसम्म ऋण दिँदा बजार थोरै मात्र (५ देखि १० प्रतिशत) घट्यो भने पनि लगानीकर्ताको आफ्नै ३० प्रतिशत पुँजी तुरुन्तै जोखिममा पर्छ। यस्तो अवस्थामा ब्रोकरले ‘मार्जिन कल’ गर्छन् र थप नगद बुझाउन नसके ब्रोकरले बजारमै सेयर घाटा खाएर जबर्जस्ती बेचिदिन्छन्, जसले गिरावटलाई थप तीव्र बनाउँछ।
तथ्य-जाँचको अन्तिम फैसला
मुकुन्द क्षेत्रीको स्टाटस र रविन कँडेलको प्रश्नलाई अक्टोबर महिनाभरिको ठोस तथ्याङ्कसँग जुधाएर हेर्दा निष्कर्ष स्पष्ट छ:
दाबी १: "बजारमा कारोबार र मूल्य बढ्नुको मुख्य कारण मार्जिन लेन्डिङ हो?"
सत्य (Verified): २० ब्रोकरको २३ अर्बको कर्जा सीमा सक्रिय हुनु र नेप्सेको दैनिक कारोबार ४ अर्बबाट बढेर ९ अर्ब पुग्नुबीच प्रत्यक्ष र अकाट्य सम्बन्ध देखिन्छ।
दाबी २: "यसले फण्डामेन्टल कम्पनीहरूलाई मात्र फाइदा पुर्यायो?"
सत्य (Verified): मार्जिन योग्य १८ वटा वाणिज्य बैंकहरूको मूल्य १४% सम्म बढ्नु र कारोबार कित्ता १० गुणासम्म फैलिनु, तर सोही समयमा मार्जिन अयोग्य कम्पनीहरू (सिन्धु, उपकार, चिरख्वा आदि) को मूल्य १५% सम्म घट्नुले पुँजी फण्डामेन्टलतर्फ सरेको प्रमाणित गर्छ।
दाबी ३: "मार्जिन ट्रेडिङ दुईधारे तरबार हो?"
सत्य (Caution): फण्डामेन्टल सेयरमा कर्जा जानु बजारको स्वास्थ्यका लागि राम्रो भए पनि, विना अनुसन्धान र स्टप-लसको योजनाबिना बजारको उच्च विन्दुमा ऋण लिएर हामफाल्ने साना लगानीकर्ताका लागि यो जुनसुकै बेला सम्पत्ति सखाप पार्ने ‘पासो’ बन्न सक्छ।
तसर्थ, दोस्रो बजारमा हाल देखिएको चमक कुनै भ्रम होइन, मार्जिन कर्जाले जन्माएको वास्तविक पुँजीगत स्थानान्तरण हो; तर यो चमकको पछाडि लुकेको लेभरेजको जोखिमलाई बुझ्न नसक्नेहरूका लागि यो दुईधारे तरबार नै सावित हुनेछ।
