शेयर बजार खस्कदै जानुका यी हुन कारण, एक क्लिकमै बजारमा सुधार आइहाल्छः पूर्वउपसचिव पराजुलीकाे बिचार

Nov 18, 2023 05:48 PM MEROLAGANI

अर्थतन्त्रको एउटा अवयव पूँजी बजार हो । त्यसकारण अर्थतन्त्र चलायमान हुनसक्यो भने शेयर बजारमा स्वतः सुधार आएको हुन्छ ।

कृष्णमणि पराजुली

तर,अहिले नेपालको अर्थतन्त्र न चलायमान हुन सकेको छ न त सुधारोन्मुख अवस्थामा नै छ । अर्थतन्त्रमा सुधार ल्याउनु भन्दा पनि अहिलेको समस्या भनेको विग्रिन नदिएर जोगाएर राख्न सक्नु हो र लयमा फर्काउनु हो ।

अहिले देशको अर्थतन्त्र खस्कदै गएको छ । एकातिर पूँजीगत वजेट खर्च हुन सकेको छैन भने अर्को तर्फ चालु खर्चले सीमा नाघिसकेको छ । पूँजीगत खर्च कम हुनु र साधारण खर्च बढ्नु भनेको अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट देशको अर्थतन्त्र कमजोर हुनु हो ।

शेयर बजारको कुरा गर्दा अर्थतन्त्रलाई अलग्याएर कुरा गर्न सकिदैन । किनभने शेयर बजारलाई अर्थतन्त्रको ऐनाको रुपमा लिइन्छ । जुन देशको शेयर बजार गतिशील एबं समृद्ध हुन्छ त्यस देशको आर्थिक अवस्था राम्रो भन्न सकिन्छ ।

वर्तमान अवस्थामा नेपालको समग्र अर्थतन्त्र नै कमजोर हुँदै गएको छ । राजस्व उठ्न नसकेको कारणले गर्दा आर्थिक वर्षको प्रारम्भदेखि नै सरकारले आन्तरिक ऋण उठाएको अवस्था छ । पूँजीगत खर्चमा राजस्व बचतको योगदान हुनै सकेको छैन । साधारण प्रकृतिको खर्च संचालन गर्न पनि ऋण लिनु पर्ने अवस्था देखिएको छ ।

सार्वजनिक ऋण बढेर करिव २४ खर्व पुगेको छ । नेपाल जस्तो अतिकम विकसित मुलुकमा प्रतिब्यक्ति ८० हजारको ऋणभार पुग्नु भनेको डरलाग्दो संकेत हो । अर्को तर्फ बैदेशिक अनुदान क्रमिक रुपले प्रत्येक बर्ष घट्दो क्रममा छ । प्रत्येक बर्ष ऋण बढ्दै जानु, लक्ष्य अनुरुप राजस्व असुली हुन नसक्नु, चालु खर्चले पूँजीगत खर्चलाई उछिन्नु , पूँजीगत बजेट भन्दा वित्त ब्यबस्थापनमा बढी बजेट विनियोजन भएको अवस्थालाई अध्ययन गर्दा नेपालको अर्थतन्त्रमा छोटो अवधिमा सुधार ल्याउन सकिने अवस्था छैन । यस्तो कठिन अवस्थामा शेयर बजारमा सुधार आउन नसक्नुलाई स्वभाविक रुपमा लिनु पर्दछ ।

देशको अर्थतन्त्र अहिलेमात्र कमजोर भएको होइन । ०७२ सालको महाभूकम्प, त्यही समयमा भारतले लगाएको नाकावन्दी, कोभिड – २०१९ को संक्रमणले पनि नकारात्मक असर पारेकै हुन् । यिनै कारणहरुले गर्दा राष्ट्रिय अर्थतन्त्र नराम्रासँग खल्वलियो । अहिले फेरी रुस– युक्रेन युद्धले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नै प्रभाव पारेको हुँदा त्यसको बाछिटा नेपाललाई पनि परेको छ । मुलतः ईन्धनमा मूल्यबृद्धि हुन गएकोले नेपाल जस्ता परनिर्भर मुलुकहरुको जीवनयापन कष्टकर बन्दै गएको छ । केही दिन यता ईजरायल-प्यालेष्टाइन बीच भएको लडाइले विश्व नै भयभित भएको अवस्था छ । यसले पनि केही हदसम्म असर पारेकै हुन्छ ।

आर्थिक वर्ष ०८०।०८१ को बजेटमा मूल्यबृद्धिको सीमा ६.५ प्रतिशत निर्धारण गरिए पनि अहिले नै करिव १० प्रतिशतको हाराहारीमा पुगेको अनुमान छ । अर्थतन्त्र कमजोर भएको अनुमान गरेरै होला आर्थिक बृद्धि भने ६ प्रतिशतमात्र राखिएको छ । आर्थिक बृद्धि भन्दा मूल्य बृद्धि बढी देखिनु भनेको अर्थतन्त्रले गतिलिन नसकेको संकेत हो । जस्को परिणामस्वरुप शेयर बजारमा प्रत्यक्ष असर पर्न गएको छ र शेयर बजार खस्कदै गएको अवस्था छ । यसरी शेयर बजार खस्कदै जानुमा तलका प्रकरणमा केही उल्लेख गरिएको छ ।

▪अर्थतन्त्रको बाह्य सूचकहरुमा केही सुधार देखिए पनि समग्रतामा अधिकांश सूचकहरु नकारात्मक नै देखिन्छन् । राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा नै सिथिलता आएको अवस्थामा शेयर बजार उकासिने अवस्था नै रहदैन । अहिले यही भएको हो ।

▪ राष्ट्रिय राजनीति प्रभावकारी हुन सकेको अवस्थामा सरकारले जारी गर्ने नीतिहरु कार्यान्वयन गर्न सहज हुन्छन् । भिन्न भिन्न सिद्धान्त, विचार बोकेका दलहरुको संयोजनबाट बनेको सरकारले जारी गरेका नीतिहरु कार्यान्वन गर्न गाह्रो परेका हुन्छन् भने अर्को तर्फ कार्यान्वयनमा आए पनि सफल भएका हुँदैनन् । नीतिहरु केवल नीतिका रुपमा मात्र देखिन्छन् । सरकारको ध्यान उपयुक्त नीति निर्माण गर्नु भन्दा पनि कसरी सत्तामा पुग्ने र टिकी रहने नै हुने भएकोले नेपालको शेयर बजार उपेक्षित हुँदै गएको अहिलेको अवस्था हो ।

▪ अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नै शेयर बजार खस्कदै गएको र त्यसको प्रभाव नेपालजस्ता मुलुकहरुमा पर्नुलाई स्वभाविक रुपमा लिन सकिन्छ । किनभने हाम्रो अर्थतन्त्र आत्मनिर्भर हुन सकिरहेको छैन र अहिले पनि परनिर्भरको अवस्थामा नै गुज्रिरहेको छ । केही न केही मात्रामा नेपालको शेयर बजारमा परेकै छ । अमेरिकाका ३ ओटा बैंकहरु कोल्याप्स भएका समाचारहरुले पनि नेपालको शेयर बजारलाई भावनात्मक प्रभाव पारेकै हो ।

▪ मुलतः कुनै पनि सरकारले शेयर बजारलाई सकारात्मक रुपमा हेरेको देखिएन । सुधार गर्ने तर्फ प्रयाश नै भएन । शेयर बजारलाई जुवाको खालजस्तो ठानियो । उच्च पदस्थ राजनीति नेतृत्वले नै यस प्रकारको अभिब्यक्ति दिएपछि शेयर बजारप्रति सर्वसाधारणको धारण नकारात्मक हुने भइनै हाल्यो । विश्वासको संकट सिर्जना भएको कारणले गर्दा पनि शेयर बजार खस्कदै गएको अवस्था हो ।

▪ नेपालमा वित्तीय शिक्षाको अभावरहेको देखिन्छ । जसको कारणबाट शेयर बजार प्रभावकारी बन्न सकिरहेको छैन । वास्तवमा भन्ने हो भने शेयर बजार भनेको अरु उत्पादनमूलक क्षेत्र सरह नै हो । जसरी कुनै औद्योगिक उत्पादनले उत्पादनमा अतिरिक्त प्रतिफल दिएको हुन्छ त्यसरी नै शेयर बजारले दिएको हुन्छ । तर, यसलाई उत्पादनमुखी क्षेत्रको रुपमा स्वीकार नगरिएको हुनाले अहिलेको अवस्था आएको देखिन्छ ।

▪ शेयर बजार भनेको जोखिमको क्षेत्र हो भन्ने एक प्रकारको धारणा विकास भएको पाइन्छ । तर, त्यस्तो भने होइन । जोखिम त जुनसुकै लगानीमा भइनै हाल्छ । जोखिम नै नमोली प्रतिफल प्राप्त गर्छु भन्ने कुरा मुर्खता मात्र हो । मुख्य कुरो भनेको जोखिमलाई कसरी न्यूनिकरण गर्ने र लगानीबाट कसरी अधिकतम प्रतिफल प्राप्त गर्ने विषय नै हुन् । त्यसकारण जोखिमको उपयुक्त ब्यबस्थापन गरेर त्यसबाट फाइदा लिन सक्नु नै लगानीकर्ताको विवेकशीलता एबं कार्यकुशलता हो ।

▪ नेपालको पूँजी बजारको ईतिहास त्यति लामो देखिदैन । यसलाई आफ्नो ब्यबसाय एबं बृत्ति बनाएर लागेको संख्या पनि त्यति ठूलो छैन । त्यसैले शेयर बजारमा देखिएका समस्या निराकरण गर्नको लागि सामुहिक आवाज पनि कमजोर भएको देखिन्छ । यसमा लागेका कतिपय लगानीकर्ताहरु जता भिड देखियो उतै दगुर्ने प्रणालीको विकासले गर्दा पनि शेयर बजारमा सुधार आउन सकेको छैन । शेयर लगानीकर्ताले कम्पनिको संरचना, वित्तीय ब्यबस्थापन एबं वित्तीय विवरण , लगानीको श्रोत, नाफाको संभावना, कम्पनिको आर्थिक अवस्था एबं क्षमताजस्ता क्षेत्रको बिना अध्ययन लगानी गर्दा शेयर बजार खस्किएकै हो । यस्ता कुरामा ध्यान पुर्याएर लगानी गर्नु पर्दछ ।

▪ शेयर बजारमा जोखिममात्र पनि हुँदैन । त्यसमा राम्रो फाइदा पनि हुन्छ । जोखिम र प्रतिफल संगसंगै हुने हुंदा कुशल ब्यबस्थापनको माध्यमबाट जोखिम न्यूनिकरण गर्दै प्रतिफल बढाउने तर्फ ब्यबसायिक गतिबिधि केन्द्रित गर्नु पर्दछ । यी कुरामा ध्यान हुन नसक्दा शेयर बजार भिडतन्त्र भएको अहिलेको अवस्था हो । आधारभूत विषयहरुको अध्ययन नै नगरी जथाभावी गतिबिधि अघि बढाउंदा जोखिमयुक्त वातावरण सिर्जना हुनु कुनै नौलो कुरो होइन । बुझ्नु पर्ने कुरा के छ भने जोखिम नभएको क्षेत्र नै हुँदैन । केही न केही जोखिम भएकै हुन्छ । त्यसैले भन्ने गरिन्छ नो रिस्क नो गेन । जोखिम नलिने हो भने फाइदा पनि लिन सकिदैन । यो पनि ब्यबसासायिक संगठन नै हो भन्ने बुझ्नु पर्दछ । शेयर बजारको ब्यबसायिकता नबुझेको हुनाले नै अहिलेको अवस्था सिर्जना भएको हो ।

▪अर्को कुरा तपाईं हामीले शेयर बजारबाट फाइदा लिन सकेनौं भने जोखिममात्र देखेका हुन्छौं र शेयर बजार खत्तम रहेछ भन्ने हल्ला पनि गरेका हुन्छौं । तर, आफ्नो अकर्मन्यता वा कमीकमजोरीबाट आएको दुष्परिणामको लेखाजोखा गरेकै हुंदैनौं । यस प्रकारको वातावरणमा शेयर बजार खस्कदै जाने नै हुन्छ ।

▪ अहिले शेयर बजार यसरी खस्कदै जानुमा मुलतः सरकारको उपेक्षा नै हो । शेयर बजार सट्टा बजार हो, जुवा जस्तो खेल हो , ठूला लगानीकर्ताको खेल मैदान हो, केही विचौलियाहरुको चलखेलबाट चलेको छ भन्ने एक प्रकारको भाष्य निर्माण भएको पनि देखिन्छ । जे जस्तो बजार हल्ला भए पनि लगानीकर्ताले विचार पुर्याएर शेयर बजारमा लाग्ने हो भने फाइदा नै हुन्छ । यदि जथाभावी लगानी गर्ने हो भनेत अरु ब्यबसायिक क्षेत्रबाट पनि त कहाँ फाइदा लिन सकिन्छ र ? । शेयर बजार पनि त्यस्तै हो ।

▪ शेयर बजारमा यस्तो वातावरण सिर्जना हुनुमा मुख्य गरेर सरकारको कमजोरी हो । यस्ता अवान्छित वातावरणलाई निरुत्साहित गरेर बजारलाई सफा बनाउने काम सरकारले गर्नु पर्ने हो । सरकारले सुधारात्मक काम केही नगरे पनि शेयर बजारको अवस्था बारे कहिले जानकारी दिएको देखिदैन । सरकार मौन रहदा शेयर बजारमा कमजोर हुने नै भयो ।

शेयर बजारलाई सुधार गर्न सरकारले कुनै ठूलो लगानी गर्नै पर्दैन । केवल लगानीकर्ता आश्वस्त हुने वातावरण सिर्जना गरे पुग्दछ । तर, सरकार भने बजारमा आवश्यकता भन्दा बढी आपूर्ति भएको कारणले गर्दा शेयर बजार खस्किएको भन्ने भनिरहेको छ । यसकारणले गर्दा पनि शेयर बजार खस्कदो अवस्थामा भएको देखिन्छ ।

शेयर बजारमा सुधार नआउने भने होइन । अहिलेको मुख्य कारण भनेको अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्र नै कमजोर भएको अवस्थामा त्यसको असर नेपालको शेयर बजारमा पनि परेको छ । सुधारको लागि अर्थ मन्त्रालय, नेपाल राष्ट्र बैंक, धितोपत्र बोर्ड र अन्य सम्बन्धित जिम्मेवार निकायहरुले शेयर बजारलाई खस्कन नदिनको लागि आ-आफ्नो क्षेत्रबाट जिम्मेवारी निभाउनु पर्दछ । शेयर बजार भनेको एक प्रकारको रिमोट कन्ट्रोल जस्तो सेन्सेटिभ हो, यसो एक क्लिक गर्ने वित्तिकै बजारमा सुधार आइहाल्छ । यो नै आजको आवश्यकता हो ।

comments powered by Disqus

डुब्ने हल्लाले एनआइसी एशिया बैंकको २७ अर्ब निक्षेप बाहिरिँदा यसरी हुने भयो उल्टै फाइदा

Feb 26, 2024 06:17 PM

पछिल्लो समय चलेको बैंक डुब्ने हल्लाले एनआइसी एशिया बैंक(NICA)लाई थप फाइदा पुगेको छ। एनआइसी एशिया बैंक डुब्छ भन्ने हल्ला फैलाएर भ्रम सिर्जान गर्न खोज्दा बैंकका सर्वसाधारण निक्षेपकर्ता डराएर बैंकबाट ठूलो रकमको निक्षेप निकालेका छन्। तर अन्तमा यसले बैंकलाई नै फाइदा पुगेको छ।