सुनलाई संसारकै सुरक्षित र मूल्यवान सम्पत्ति मध्ये एक मानिन्छ ।

तर यही सुनको एउटा अँध्यारो पक्ष पनि छ—‘ब्लड गोल्ड’ (Blood Gold) । युद्ध, सशस्त्र समूह, संगठित अपराध, अवैध खानी र मानवअधिकार उल्लंघनबाट जोडिएको सुनलाई सामान्यतया ब्लड गोल्ड वा कन्फ्लिक्ट गोल्ड (Conflict Gold) भनिन्छ ।

यसको अर्थ सुन आफै ‘रगतले बनेको’ भन्ने होइन । बरु त्यो सुन उत्पादन वा व्यापारबाट आएको पैसा हिंसा,सशस्त्र समूह वा आपराधिक गतिविधिलाई वित्तीय सहयोग पुर्‍याउने अवस्थालाई संकेत गर्छ ।

ब्लड गोल्ड कहाँबाट आउँछ?

ब्लड गोल्डको समस्या विशेषगरी राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर राज्य संयन्त्र र अवैध खानी सञ्चालन भएका क्षेत्रमा देखिन्छ । अफ्रिकाको साहेल क्षेत्र, सुडान तथा मध्य अफ्रिका र कंगो क्षेत्र यस विषयमा बढी चर्चामा आउने क्षेत्र हुन् । ल्याटिन अमेरिकाका केही देशमा पनि लागुऔषध कारोबारी तथा आपराधिक समूहले अवैध सुन खानीमा लगानी गरेको र सुनको व्यापारलाई आम्दानी तथा पैसा शुद्धीकरणको माध्यम बनाएको अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् ।

अवैध सुनको व्यापारमा समस्या केवल खानीमा सीमित हुँदैन । सुन संकलन → स्थानीय व्यापारी → सीमापार कारोबार → प्रशोधन/रिफाइनरी → अन्तर्राष्ट्रिय बजार → गहना तथा अन्य उत्पादन हुँदै वैध बजारमा मिसिन सक्छ । यही कारण अन्तिम उपभोक्ताले आफूले किनेको सुनको वास्तविक स्रोत पत्ता लगाउन कठिन हुन्छ ।

किन हुन्छ सुनको तस्करी ?

सुन तस्करीको एउटा प्रमुख कारण यसको उच्च मूल्य र कम तौल हो । ठूलो रकम बराबरको सुन तुलनात्मक रूपमा सानो परिमाणमा सार्न सकिन्छ । अनुसन्धानहरूले सुनलाई अवैध आम्दानी लुकाउने तथा पैसा शुद्धीकरण गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने उल्लेख गरेका छन् ।

अर्कोतर्फ, अवैध खानीबाट निकालिएको सुनलाई कागजपत्रमा वैध स्रोतबाट आएको देखाएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउने प्रयास हुन सक्छ । यसलाई कतिपय अवस्थामा अवैध सुनलाई वैध सुनको रूपमा ‘धुने’ प्रक्रिया भनिन्छ ।

‘ब्लड गोल्ड’ र ‘डर्टी गोल्ड’ एउटै हुन् ?

यी शब्दहरू धेरैपटक सँगसँगै प्रयोग भए पनि अर्थमा केही फरक हुन सक्छ । ब्लड/कन्फ्लिक्ट गोल्ड मुख्यतः युद्ध, सशस्त्र समूह वा द्वन्द्वलाई वित्तीय सहयोग गर्ने सुनसँग सम्बन्धित हुन्छ ।

डर्टी गोल्ड (Dirty Gold) भने अझ व्यापक शब्द हो । यसमा अवैध खानी, वातावरणीय विनाश, मानवअधिकार उल्लंघन, संगठित अपराध तथा पैसा शुद्धीकरणसँग जोडिएको सुन समेत पर्न सक्छ। त्यसैले सबै डर्टी गोल्ड अनिवार्य रूपमा युद्धसँग जोडिएको हुनुपर्दैन ।

तस्करी रोक्न सकिन्छ त ?

सकिन्छ, तर सुनको स्रोतदेखि अन्तिम बजारसम्मको सम्पूर्ण आपूर्ति शृंखला पारदर्शी बनाउनुपर्छ ।

१. सुनको ‘ट्रेसिङ’ प्रणाली

कुन खानीबाट सुन निकालियो, कसले खरिद गर्‍यो, कहाँ प्रशोधन भयो र कुन रिफाइनरी हुँदै बजारमा पुग्यो भन्ने डिजिटल अभिलेख राख्न सकिन्छ । यसले अवैध सुनलाई वैध आपूर्ति शृंखलामा मिसाउन कठिन बनाउँछ ।

२. रिफाइनरीमा कडा जाँच

विश्व बजारमा सुनको ठूलो हिस्सा रिफाइनरी हुँदै जान्छ। त्यसैले रिफाइनरीहरूले सुनको स्रोत, आपूर्तिकर्ता,स्वामित्व र भुक्तानीको विवरण कडाइका साथ जाँच गर्नुपर्छ।

OECD ले द्वन्द्वग्रस्त तथा उच्च जोखिम भएका क्षेत्रबाट आउने खनिजको आपूर्ति शृंखला पहिचान र जोखिम व्यवस्थापनका लागि due-diligence प्रणालीको अवधारणा अघि सारेको छ ।

३. भन्सार र वित्तीय निगरानी जोड्ने

सुनको तस्करी केवल भन्सारको समस्या होइन। यसमा बैंकिङ, मुद्रा विनिमय, कर, कम्पनी र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसम्बन्धी सूचना पनि जोडिन्छ । त्यसैले भन्सार, वित्तीय अपराध अनुसन्धान, कर प्रशासन, प्रहरी, केन्द्रीय बैंकबीच सूचना आदानप्रदान आवश्यक हुन्छ ।

४. अवैध खानी बन्द मात्र होइन, वैध बनाउने नीति

सानो स्तरका धेरै खानीमा काम गर्ने मानिसलाई केवल अपराधीका रूपमा व्यवहार गर्दा समस्या झन् भूमिगत हुन सक्छ । वैध लाइसेन्स, उचित मूल्य, सुरक्षित खानी प्रविधि र औपचारिक बजार उपलब्ध गराएमा अवैध व्यापारीमाथिको निर्भरता घटाउन सकिन्छ ।

५. उपभोक्ताले पनि प्रश्न गर्नुपर्छ

‘सुन कहाँबाट आयो?’ भन्ने प्रश्न अब गहना किन्ने उपभोक्ताले पनि सोध्नुपर्ने विषय बन्दै गएको छ ।विशेषगरी ठूलो मात्रामा सुन खरिद गर्ने व्यवसाय र रिफाइनरीका लागि responsible sourcing नीति महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा किन महत्त्वपूर्ण ?

नेपाल सुन उत्पादनको ठूलो देश नभए पनि सुनको आयात, गहना बजार र सीमापार कारोबारका कारण अन्तर्राष्ट्रिय सुन आपूर्ति शृंखलाको प्रभावबाट अलग रहन सक्दैन ।

भारतसँग खुला तथा लामो सीमाना हुनु र नेपालमा सुनको ठूलो उपभोक्ता बजार हुनुका कारण अवैध सुन कारोबार नियन्त्रणमा भन्सार निगरानी, वित्तीय अनुसन्धान र सीमापार सूचना आदानप्रदान महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

नेपालका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो—हामीले आयात गर्ने सुनको स्रोत कति पारदर्शी छ ?

सुन वैध रूपमा आयात गरिएको भए पनि त्यसको अन्तर्राष्ट्रिय स्रोत द्वन्द्वग्रस्त वा अवैध खानीसँग जोडिएको छ कि छैन भन्ने विषय दीर्घकालीन रूपमा विश्वव्यापी जिम्मेवार सुन व्यापारको हिस्सा बन्न सक्छ ।

अन्ततः ‘ब्लड गोल्ड’ रोक्ने सूत्र के हो ?

सुन तस्करी नियन्त्रण गर्न केवल विमानस्थल वा सीमा नाकामा सुन समातेर पुग्दैन। अवैध खानीदेखि रिफाइनरी, बैंक, व्यापारी, गहना उद्योग र अन्तिम उपभोक्तासम्मको सम्पूर्ण शृंखला ट्र्याक गर्नुपर्छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय लागुऔषध तथा अपराध कार्यालय (UNODC) ले साहेल क्षेत्रमा सुनको अवैध उत्खनन र तस्करीलाई संगठित अपराधसँग जोडिएको समस्या मानेको छ र अवैध खानी तथा धातु तस्करीलाई अपराधीकरण तथा नियन्त्रण गर्ने उपाय आवश्यक रहेको औंल्याएको छ ।

त्यसैले ‘ब्लड गोल्ड’को समस्या सुनको मात्र समस्या होइन,यो युद्ध, गरिबी, संगठित अपराध, भ्रष्टाचार, वातावरण र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणाली जोडिएको विश्वव्यापी समस्या हो ।