दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा टीका, जमरा, आफन्तसँगको भेटघाट र मीठा परिकारको सम्झना आउँछ। 

अझ दसैँमा खसी, बोका, च्याङ्ग्रा, कुखुरा र राँगाको मासुका विभिन्न परिकार खाने चलन नेपाली समाजमा विशेष छ। परिवार र आफन्तसँग बसेर मीठोमसिनो खानु दसैँको रमाइलो पक्ष हो। तर, स्वादको रमाइलोमा आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्दा भने चाडपर्वको खुसीसँगै स्वास्थ्य समस्या पनि थपिन सक्छ।

दसैँका बेला सामान्य दिनभन्दा बढी मासु खाने, एकैपटक धेरै खाने, चिल्लो र मसलेदार परिकारको सेवन गर्ने तथा शारीरिक गतिविधि कम गर्ने बानी धेरैमा हुन्छ। खानपानमा हुने यस्तो परिवर्तनले अपच, पेट भारी हुने, अमिलो डकार आउनेलगायत समस्या निम्त्याउन सक्छ। विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, उच्च कोलेस्ट्रोल, युरिक एसिड तथा मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ।

त्यसैले दसैँमा के खाने भन्ने मात्र होइन, कति खाने, कसरी पकाउने र खानेकुरालाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ।

कति मासु खाने ?

मासु प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ लगायतका पोषक तत्त्वको स्रोत हो। तर, आवश्यकताभन्दा बढी मासु खानु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुँदैन। मासुको मात्रा व्यक्तिको उमेर, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक पर्छ।

सामान्य स्वस्थ वयस्कका लागि एकपटकको खानामा करिब ७५ देखि १०० ग्राम पकाएको मासु एउटा व्यावहारिक परिमाण हुन सक्छ। यो सबैका लागि अनिवार्य मात्रा भने होइन। दिनभरको खानामा मासुसँगै दाल, गेडागुडी, सागसब्जी र अन्य पौष्टिक खानेकुरा पनि समावेश गर्नुपर्छ।

दसैँमा बिहान, दिउँसो र बेलुका नै मासुका परिकार खानेभन्दा आफ्नो भोक र आवश्यकताअनुसार मात्रा मिलाउनु राम्रो हुन्छ। प्लेटमा मासु मात्रै धेरै राख्नुको सट्टा सागसब्जी, दाल र अन्य खाद्य पदार्थलाई पनि पर्याप्त स्थान दिनुपर्छ। पेट भरिएपछि थप खानेकुरा खान जोड गर्ने बानीबाट समेत बच्नुपर्छ।

रातो मासु धेरै खाँदा के हुन्छ ?

दसैँमा खसी, बोका, राँगा, च्याङ्ग्रा र बङ्गुरको मासुको प्रयोग बढी हुने गर्छ। यस्ता मासुमध्ये धेरै रातो मासुमा पर्छन्। रातो मासुमा प्रोटिन, आइरन र भिटामिन बी१२ पाइन्छ। तर, बोसोयुक्त मासु धेरै खाँदा स्याचुरेटेड फ्याटको सेवन बढ्न सक्छ, जसले रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल बढाउन र मुटुरोगको जोखिम बढाउन सक्छ।

त्यसैले रातो मासुको मात्रा नियन्त्रण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। यसको विकल्पमा छाला हटाइएको कुखुराको मासु, माछा, दाल तथा गेडागुडी खान सकिन्छ। तर, सेतो मासु भन्दैमा जति खाए पनि हुन्छ भन्ने होइन। पकाउने तरिका र खाने मात्रा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

युरिक एसिड वा गाउटको समस्या भएका व्यक्तिले रातो मासु र विशेषगरी कलेजो, मिर्गौलाजस्ता भित्री अङ्गको मासु सेवनमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ। यस्ता व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आफ्नो खानपान मिलाउनु राम्रो हुन्छ।

छाला, बोसो र तेलमा पनि ध्यान दिनुहोस्

मासु पकाउनुअघि देखिने अतिरिक्त बोसो हटाउनु र कुखुराको छाला निकाल्नु उपयोगी हुन्छ। छाला र बोसोसहितको मासुमा क्यालोरी र बोसोको मात्रा बढी हुन सक्छ। त्यसैगरी, मासु पकाउँदा धेरै तेल, घिउ र बोसो प्रयोग गर्ने बानी कम गर्नुपर्छ।

मासुलाई धेरै तेलमा तारेर वा अत्यधिक पोलेर खानुभन्दा उमालेर, झोल बनाएर वा उचित तापक्रममा पकाएर खानु राम्रो हुन्छ। मासु आगोमा डढ्ने गरी पोल्दा हानिकारक रासायनिक पदार्थ बन्न सक्छन्। त्यसैले मासु डढ्न नदिई राम्ररी पकाउनुपर्छ।

धेरै मसला र चिल्लोले स्वाद बढाए पनि सावधानी आवश्यक

दसैँमा मासुका परिकार बनाउँदा खुर्सानी, जिरा, धनियाँ, मरिच, अदुवा, लसुनलगायत मसलाको प्रयोग गरिन्छ। यी मसलालाई सामान्य मात्रामा प्रयोग गर्नु आफैँमा हानिकारक होइन। तर, अत्यधिक तेल, नुन र तयार पारिएका मसला मिसाएर परिकार बनाउँदा खानामा नुन तथा बोसोको मात्रा बढ्न सक्छ।

उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले नुनको मात्रा नियन्त्रण गर्नुपर्छ। पेटमा अम्लपित्त वा अपचको समस्या हुने व्यक्तिले धेरै पिरो र चिल्लो खानेकुराले लक्षण बढाउँछ कि बढाउँदैन भन्नेमा ध्यान दिनुपर्छ। घरमै तयार गरिएको मसला प्रयोग गर्दा सामग्रीको गुणस्तर र मात्रा नियन्त्रण गर्न सहज हुन्छ।

एकपटक काटेको मासु दसैँभरि राखेर नखानुहोस्

दसैँमा एकैपटक धेरै मासु काट्ने र पकाउने चलन छ। तर, मासुलाई लामो समयसम्म असुरक्षित तरिकाले राखेर खाँदा खाद्य विषाक्तताको जोखिम बढ्न सक्छ। ताजा मासु किन्दा सफा ठाउँमा काटिएको, स्वस्थ पशुपन्छीबाट प्राप्त भएको र उचित तापक्रममा राखिएको हुनुपर्छ।

मासुमा असामान्य गन्ध आउने, चिप्लो हुने वा रङ परिवर्तन हुनेजस्ता संकेत देखिएमा नखानुहोस्। तर, मासुमा गन्ध वा रङ परिवर्तन नदेखिँदैमा त्यो सुरक्षित छ भन्ने निश्चित हुँदैन।

मासु घर ल्याएपछि आवश्यकताअनुसार साना भागमा छुट्याएर राख्नु राम्रो हुन्छ। पकाएको मासु कोठाको तापक्रममा दुई घण्टाभन्दा बढी नराख्नुहोस्। तापक्रम ३२ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि भए एक घण्टाभित्र फ्रिजमा राख्नुपर्छ। फ्रिजमा राख्दा पनि पकाएको मासु सामान्यतया तीनदेखि चार दिनभित्र प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ। लामो समय राख्नुपर्ने भए फ्रिजरमा सुरक्षित रूपमा राख्न सकिन्छ।

मासुलाई फ्रिजमा राख्ने र निकाल्ने पटकपटकको बानीबाट बच्न आवश्यक पर्ने जति भाग छुट्याएर राख्नुहोस्। फ्रिजबाट निकालेको मासुलाई सुरक्षित तरिकाले पगालेर राम्ररी पकाउनुपर्छ। काँचो मासु र पाकेको खानेकुरा छुट्टाछुट्टै राख्नुपर्छ।

दीर्घरोगीले खानपानमा थप सावधानी अपनाउनुपर्छ

दसैँको खानपानमा सबैभन्दा बढी ध्यान दिनुपर्ने समूहमा दीर्घरोग भएका व्यक्ति पर्छन्। मधुमेह भएका व्यक्तिले मासुका साथै भात, चिउरा, रोटी, मिठाई र गुलियो पेय पदार्थको मात्रा पनि मिलाउनुपर्छ। चिल्लो र गुलियो खानेकुरा अत्यधिक सेवन गर्दा रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न कठिन हुन सक्छ।

उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले नुन धेरै भएका परिकार कम खानुपर्छ। मुटुरोग वा उच्च कोलेस्ट्रोल भएका व्यक्तिले बोसोयुक्त मासु, धेरै घिउतेल र चिल्लो परिकारको सेवन सीमित गर्नुपर्छ। मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले प्रोटिन, नुन र तरल पदार्थको मात्रा आफ्नो अवस्थाअनुसार मिलाउनुपर्ने हुन सक्छ।

युरिक एसिड बढ्ने वा गाउटको समस्या भएका व्यक्तिले पनि मासुको प्रकार र मात्रा छनोट गर्दा ध्यान दिनुपर्छ। चिकित्सकले विशेष खानपानको सल्लाह दिएको अवस्थामा त्यसलाई चाडपर्वका बेला पनि निरन्तर पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मासु खाएपछि हिँडडुल गर्न नबिर्सनुहोस्

दसैँमा आफन्तको घर जाने, टीका थाप्ने र भोजभतेरमा सहभागी हुने क्रममा खानपानको नियमित तालिका बिग्रिन सक्छ। धेरै खाएपछि तुरुन्तै सुत्ने वा दिनभरि निष्क्रिय बस्ने बानीले पेट भारी हुने र असहजता बढाउन सक्छ।

खाना खाएपछि सहज गतिमा हिँडडुल गर्ने, पर्याप्त निद्रा लिने र प्यासअनुसार पानी पिउने बानी राम्रो हुन्छ। तर, मिर्गौला वा मुटुसम्बन्धी समस्याका कारण पानीको मात्रा सीमित गर्न भनिएको छ भने चिकित्सकको निर्देशन पालना गर्नुपर्छ।

C7#

छातीमा कडा दुखाइ, सास फेर्न गाह्रो हुने, लगातार बान्ता हुने वा पेटमा असह्य दुखाइ भएमा त्यसलाई सामान्य अपच ठानेर बस्नु हुँदैन। तत्काल स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।

दसैँ परिवारसँग रमाउने, मीठो खाने र खुसी साटासाट गर्ने पर्व हो। त्यसैले मासु खानै हुँदैन भन्ने होइन, आफ्नो स्वास्थ्यको अवस्थाअनुसार सन्तुलित मात्रामा खानु महत्त्वपूर्ण हो। ताजा र सुरक्षित मासु छनोट गर्ने, राम्ररी पकाउने, बोसो तथा तेलको मात्रा नियन्त्रण गर्ने र सागसब्जी तथा अन्य पौष्टिक खानेकुरा समावेश गर्ने बानीले खानपानलाई सन्तुलित बनाउन मद्दत गर्छ।

आखिर, दसैँको खुसी स्वादिष्ट परिकारमा मात्र सीमित छैन। स्वस्थ शरीरका साथ परिवारसँग समय बिताउन पाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। त्यसैले यसपालिको दसैँमा स्वादसँगै स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिऔँ।