जेम्स ल्यान्डेल (बीबीसी)

अर्को साता दुई फरक महादेशका दुई देशमा हुन गइरहेका निर्वाचनको नतिजाले विश्व राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पार्ने देखिएको छ।

चुनावी कार्यतालिकाको अनौठो संयोगले करिब ६ हजार माइल टाढा रहेका लाखौँ मतदाता केही दिनको अन्तरालमै आ–आफ्नो लोकतान्त्रिक मताधिकार प्रयोग गर्न तयार छन्।

इजरायलका मतदाताले मंगलबार नयाँ संसद् (नेसेट) चयनका लागि मतदान गर्दैछन् भने त्यसको एक सातापछि संयुक्त राज्य अमेरिकाका मतदाताले नयाँ कंग्रेस (संसद्) चुन्नेछन्।

अमेरिकी कंग्रेसका पूर्वसभामुख टिप ओ’निलको चर्चित भनाइ छ— "सबै राजनीति स्थानीय हुन्छन्।" तर यी दुई निर्वाचनका परिणाम भने निःसन्देह विश्वव्यापी हुनेछन्।

कारण— यी चुनावहरू केवल समयका दृष्टिले मात्र नजिक छैनन्, यिनीहरूको राजनीतिक कडी एकअर्कासँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ।

इजरायलको आगामी सत्ता समीकरणले मध्यपूर्व र यस क्षेत्रमा जारी युद्धको भविष्य निर्धारण गर्नेछ भने अमेरिकी संसद्को नयाँ राजनीतिक सन्तुलनले ती युद्धहरूलाई मात्र नभई विश्व अर्थतन्त्रको आगामी दिशालाई समेत आकार दिनेछ।

यी दुई निर्वाचनबीच प्रत्यक्ष जनसांख्यिक सम्बन्ध पनि छ। 'रिपब्लिकन ओभरसिज इजरायल' नामक संस्थाका अनुसार अमेरिकी राहदानी (दोहोरो नागरिकता) भएका करिब ५ लाख इजरायलीहरू दुवै निर्वाचनमा मतदान गर्न योग्य छन्। संस्थाका अध्यक्ष मार्क जेलका अनुसार यी मतदाताले मिशिगनको सिनेट प्रतिस्पर्धाजस्ता कडा चुनावी नतिजालाई समेत उल्ट्याउन सक्छन्। उनले इजरायलबाट मात्रै मिशिगनका लागि करिब १० हजार हुलाक मत खस्ने अनुमान गर्दै भने, "यसले परिणाममै ठूलो अन्तर ल्याउन सक्छ।"

तर योभन्दा पनि गहिरो सम्बन्ध नीतिगत स्तरमा छ, विशेषगरी इरानसँगको अमेरिकी-इजरायली द्वन्द्वको विषयमा। फेब्रुअरीमा सुरु भएको भीषण हवाई आक्रमणले धेरै सैन्य पूर्वाधार ध्वस्त पार्नुका साथै इरानको उच्च नेतृत्वलाई निशाना बनाए पनि रणनीतिक महत्त्वको होर्मुज जलडमरूमध्य र त्यहाँबाट हुने ऊर्जा आपूर्ति नियन्त्रण गर्ने तेहरानको सत्तालाई भने ढाल्न सकेको छैन।

इरानको प्रश्न र राजनीतिक दाउपेच

आसन्न निर्वाचनले दुवै देशका नेतृत्वको निर्णय प्रक्रियालाई अहिले नै प्रभावित गरिसकेको छ।

इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूले आफ्नो चुनावी अभियानलाई इरानमाथि नयाँ आक्रमणको सम्भावना दर्शाउन प्रयोग गरिरहेका छन्। उनले इरानको आणविक खतराका विषयमा फेरि दाबी गर्दै इस्लामिक सत्तालाई जरैदेखि उखेल्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। अक्टोबर ७ मा हमासको घातक आक्रमणपछि खस्किएको आफ्नो 'सुरक्षा नायक'को छविलाई पुनर्जीवित गर्ने उनको मुख्य दाउ देखिन्छ।

उता अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि नेतान्याहूको चुनावी अभियानलाई बल पुर्‍याउँदै इरानमा "चाँडै काम तमाम गर्नुपर्ने" अभिव्यक्ति दिएर नयाँ आक्रमणको सम्भावनालाई थप हावा दिएका छन्।

यद्यपि, यी आक्रामक अभिव्यक्तिहरूका बाबजुद ट्रम्पले चुनाव अगाडि इरानमा आक्रमण नगर्न नेतान्याहूलाई गोप्य रूपमा दबाब दिएको विरोधाभासी समाचारहरू पनि बाहिरिएका छन्। मतदानको मुखमा कच्चा तेल र ऊर्जाको मूल्य अकासिएर अमेरिकी मतदाताहरूमाझ अलोकप्रिय युद्धको नकारात्मक सन्देश नजाओस् भन्ने ट्रम्पको डर थियो।

त्यसो भए के इरानमाथिको आक्रमण चुनाव पछिसम्मका लागि टरेको हो? इजरायली सञ्चारमाध्यममा नेतान्याहूले चुनावपछि कामचलाउ प्रधानमन्त्रीकै हैसियतमा इरानमाथि आक्रमण गराएर आफ्नो राजनीतिक अस्तित्व जोगाउने प्रयास गर्न सक्ने विश्लेषणहरू भइरहेका छन्। त्यसो भएमा विपक्षी दलहरूको गठबन्धन बन्न नदिई आफ्नै नेतृत्वमा 'राष्ट्रिय संकटकालीन एकता सरकार' गठनका लागि दबाब दिने उनको रणनीति हुन सक्छ। यदि नेतान्याहूले सत्ता गुमाएमा उनले अक्टोबर ७ को कमजोरीसम्बन्धी सरकारी छानबिन र भ्रष्टाचारका पुराना कानुनी मुद्दाहरूको सामना गर्नुपर्नेछ।

तर नेतान्याहूका प्रतिद्वन्द्वी तथा पूर्वसेनाप्रमुख गादी आइसेनकोटले चुनावी परिणामपछि नेतान्याहूको नेतृत्वमा बन्ने कुनै पनि सरकारमा नजाने स्पष्ट पारिसकेका छन्। इरानलाई रणनीतिक खतरा मान्ने भए पनि आइसेनकोटले राजनीतिक फाइदाका लागि युद्ध चर्काउने कदमविरुद्ध खुला रूपमा चेतावनी दिएका छन्।

ट्रम्पको 'लिगेसी मोड'

यदि अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचन सकिएपछि चुनावी परिणामको प्रत्यक्ष दबाब कम भयो भने ट्रम्प इरानमाथिको आक्रमणलाई तीव्रता दिन थप खुला हुन सक्छन्। प्रतिबन्ध र युद्धले थलिएको इरानमा नयाँ आक्रमण गरेर जनतालाई सत्ताविरुद्ध सडकमा उतार्न सकिने आशा केही विश्लेषकहरूको छ, यद्यपि विगतमा यो रणनीति पटक-पटक असफल भइसकेको छ।

एक उच्च पश्चिमी कूटनीतिज्ञका अनुसार, "मध्यावधि चुनावपछि ट्रम्प 'लिगेसी मोड' (आफ्नो दीर्घकालीन राजनीतिक विरासत निर्माण गर्ने चरण) मा हुनेछन्। उनी घरेलु राजनीतिभन्दा पर गएर अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो प्रभाव देखाउन चाहन्छन्।"

तर यदि इजरायली जनताले नयाँ सरकार चयन गरेमा नयाँ प्रधानमन्त्रीले इरानसँगको युद्धमा नेतान्याहूजस्तो व्यक्तिगत राजनीतिक जोखिम नमोल्न पनि सक्छन्। यसप्रति ट्रम्पले पहिले नै असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, "यदि इजरायलमा गलत नेता (नेतान्याहू बाहेक अरू) आयो भने अमेरिका आफैँले यो काम गर्नुपर्ने हुन्छ, जुन म गर्न चाहन्नँ।"

उता तेहरानका नीतिनिर्माताहरूले पनि अमेरिकी चुनावी सर्वेक्षणहरूलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्। चुनावपछि कुनै पनि आक्रमण भएमा त्यसले मध्यपूर्वलाई थप भयावह संकटमा धकेल्ने निश्चित छ। इरानी अधिकारीहरूले आफूमाथि आक्रमण भएमा क्षेत्रीय विमानस्थल, ऊर्जा पूर्वाधार, पानी प्रशोधन केन्द्र तथा अमेरिकी सैन्य अखडा र युद्धपोतहरूलाई निशाना बनाउने चेतावनी दिएका छन्। इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले 'फाइनान्सियल टाइम्स' मा लेख्दै नयाँ आक्रमणले "विश्व अर्थतन्त्र र सम्पूर्ण क्षेत्रीय स्थिरतालाई गम्भीर जोखिममा पार्ने" बताएका छन्।

मुख्य मुद्दा : अर्थतन्त्र

यी दुवै देशका चुनावहरूको अर्को मुख्य कडी विश्व अर्थतन्त्रसँग जोडिएको छ। अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनमा महँगी र जीवनयापनको लागत सबैभन्दा ठूलो चुनावी मुद्दा बनेको छ। हर्मुज जलडमरूमध्यबाट हुने ऊर्जा आपूर्ति अवरुद्ध हुँदा बढेको इन्धन मूल्यले समस्या झनै बल्झिएको छ।

इजरायलमा पनि उच्च महँगी र कम ज्यालाका कारण अर्थतन्त्र मुख्य एजेन्डा बनेको छ, जहाँ बढ्दो सैन्य खर्चले सार्वजनिक बजेटमा चरम दबाब सिर्जना गरेको छ।

मध्यावधि चुनावअघि मतदातालाई आकर्षित गर्न ट्रम्पले इन्धनको मूल्य घटाउने आशमा रुसमाथिका केही प्रतिबन्ध खुकुलो पार्दै डिजेल आयात गर्ने प्रयास गरेका छन् भने युक्रेनलाई सम्झौतामा आउन दबाब दिइरहेका छन्। तर आफ्नै पार्टीका नेताहरूबाट ट्रम्प आलोचित बनेका छन्। रिपब्लिकन सिनेटर थम टिलिसले कडा टिप्पणी गर्दै भनेका छन्, "यदि राष्ट्रपति इन्धनको मूल्य घटाउन चाहन्छन् भने उनले इरान समस्या समाधान गर्नुपर्छ, भ्लादिमिर पुटिनको हित हुने काम गरेर होइन।"

अमेरिकी समर्थनमा आएको दरार

जारी युद्ध र गाजा तथा वेस्ट बैंकमा इजरायलको पछिल्लो सैन्य कदमका कारण अमेरिकामा इजरायलप्रति रहिआएको परम्परागत 'द्विदलीय समर्थन' कमजोर बन्दै गएको छ। मिशिगनबाट सिनेटका लागि डेमोक्र्याटिक उम्मेदवार अब्दुल अल-सयदले इजरायललाई दिइने सैन्य सहायता कटौतीको माग गरिरहेका छन्। उनले भनेका छन्, "हामीलाई अनावश्यक युद्धमा धकेल्ने देश साँचो मित्र हुन सक्दैन।"

त्यसैगरी, न्युयोर्कका कंग्रेसनल उम्मेदवार ब्राड ल्यान्डरले मतदानको केही दिनअघि वेस्ट बैंक पुगेर प्यालेस्टिनीहरूलाई जैतुन टिप्न सघाएका थिए, जहाँ उनलाई इजरायली सेनाले केही समय नियन्त्रणमा समेत लियो। अमेरिकी राजनीतिमा यस्तो दृश्य यसअघि विरलै देखिन्थ्यो।

यदि नेतान्याहूले चुनाव हारे भने ट्रम्पसँगको उनको उतारचढावपूर्ण सम्बन्धको पनि अन्त्य हुनेछ। उता डेमोक्र्याटहरूले कंग्रेसमा बहुमत हासिल गरेमा उनीहरूले इजरायलका लागि हुने सैन्य खर्च र सहायतामा कडा कटौती गर्न सक्छन्। तर राष्ट्रपति पदमा रहने भएकाले ट्रम्पसँग युद्ध र कूटनीति सञ्चालन गर्ने महत्त्वपूर्ण कार्यकारी अधिकार तथा भिटो शक्ति भने कायमै रहनेछ।

इरानसँगको तनावले यस वर्षको सुरुवातमै विश्व अर्थतन्त्र र भूराजनीतिक समीकरणलाई हल्लाइदिएको थियो। अब आगामी केही दिनभित्र यी दुई मुलुकका मतदाताले गर्ने निर्णयले विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रको भावी दिशा तय गर्नेछ।