भनिन्छ, सुन केवल पहेंलो धातु मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्रको स्थिरता र अस्थिरताको परिचायक पनि हो । 

जब सुनको मूल्यमा अस्थिरता सृजना हुन्छ, त्यसले शेयरबजारदेखि खाद्यान्नसम्मका मूल्यमा अस्थिरता सृजना गर्छ, अर्थतन्त्रका सूचकहरु तीब्ररुपमा घटबढ हुन्छन् । त्यसको उल्टो जब सुनको मूल्यमा स्थिरता आउँछ, अर्थतन्त्रका प्रायः सबै क्षेत्रमा स्थिरता आउँछ, फलस्वरुप विश्वव्यापी मुद्रा स्फितीसमेत नियन्त्रणमा आउँछ ।

अहिले अमेरिकाको मध्यावधि चुनावमा सत्तारुढ रिपब्लिकन पार्टीको पराजय पछि सुनको मूल्यमा निरन्तर गिरावट आइरहेको छ र विश्लेषकहरु केही वर्षदेखि निरन्तर आकासिएको सुनको मूल्यमा अब दीर्घकालिनरुपमा नियन्त्रणमा आउन सक्ने भविश्यवाणी गर्न थालेका छन् । तर, के त्यस्तो होला ? अहिलेको लागि यो विषय केवल अनुमानको विषय मात्र हो ।

सन् २०२६ नोभेम्बर ३ मा सम्पन्न अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनमा डेमोक्र्याटिक पार्टीले प्रतिनिधिसभा र सिनेट दुवैमा नियन्त्रण प्राप्त गरेको समाचार सार्वजनिक भएको छ। यसले अमेरिकी नीतिगत दिशामा नयाँ शक्ति सन्तुलन सिर्जना गरेको छ। यसको असर सुन बजारमा पनि देखियो।

नोभेम्बर ४ मा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य करिब ३ प्रतिशतले बढ्यो। रोयटर्सका अनुसार त्यस दिन प्रतिऔँस सुनको मूल्य ४,०४६.७४ अमेरिकी डलर पुगेको थियो। निर्वाचन परिणामपछि अमेरिकी डलर कमजोर हुनु र लगानीकर्तामा अमेरिकी वित्तीय नीतिबारे नयाँ चिन्ता उत्पन्न हुनु मूल्य बढ्नुका तत्कालीन कारण थिए।

त्यसको भोलिपल्ट नोभेम्बर ५ मा पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुन प्रतिऔँस ४,११७.६९ डलर पुगेको थियो। एकै सातामा अघिल्लो एक वर्षकै न्यून बिन्दुबाट सुनको मूल्य २५० डलरभन्दा बढीले माथि आएको थियो।

विश्व सुन परिषद् (World Gold Council) का अनुसन्धान प्रमुख जुआन कार्लोस आर्टिगासले अक्टोबर २२ मा प्रकाशित विश्लेषणमा अमेरिकी निर्वाचनको परिणामभन्दा निर्वाचनपछि बन्ने आर्थिक, वित्तीय र मौद्रिक नीतिले सुनको मूल्यमा बढी प्रभाव पार्ने बताएका छन्। उनकाअनुसार सन् २०१६ र २०२४ मा ट्रम्पको विजयपछि सुरुमा सुनको मूल्य घटेको थियो। तर निर्वाचनको प्रारम्भिक प्रभाव पछि क्रमशः कमजोर हुँदै गएको थियो ।

अमेरिकी चुनावले सुनको मूल्य प्रभावित गर्ने पाँच आधार

पहिलोः अमेरिकी डलरको शक्ति।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको कारोबार मुख्यतः अमेरिकी डलरमा हुन्छ। त्यसैले डलर बलियो हुँदा अन्य देशका लगानीकर्ताका लागि सुन महँगो हुन्छ र मागमा दबाब पर्न सक्छ। डलर कमजोर हुँदा भने भारत, चीन, युरोप र अन्य देशका खरिदकर्तालाई सुन तुलनात्मक रूपमा सस्तो पर्छ।

अमेरिकी निर्वाचनपछि नयाँ सरकारको नीतिबारे अनिश्चितता बढेर डलर कमजोर भयो भने सुनले त्यसबाट फाइदा लिन सक्छ। नोभेम्बर ४ को बजारमा यही संयन्त्रले काम गरेको रोयटर्सको विश्लेषणले देखाउँछ।

 दोस्रोः अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको ब्याजदर।

सुनले बैंकको निक्षेप वा सरकारी ऋणपत्रले जस्तो नियमित ब्याज दिँदैन। त्यसैले अमेरिकी केन्द्रीय बैंक, फेडेरल रिजर्भले ब्याजदर बढाउँदा लगानीकर्ताका लागि सुन राख्नुभन्दा ब्याज दिने सम्पत्तिमा लगानी गर्नु आकर्षक हुन सक्छ। तर ब्याजदर घट्ने सम्भावना बढ्यो भने सुनको माग बढ्न सक्छ।

 यहाँ राष्ट्रपतिको निर्वाचन र केन्द्रीय बैंकबीचको सम्बन्ध पनि महत्वपूर्ण छ। राष्ट्रपतिको आर्थिक नीति, सरकारी खर्च, कर र व्यापार नीतिले मुद्रास्फीतिको अवस्था बदल्न सक्छ। त्यसले फेडरल रिजर्भको ब्याजदरसम्बन्धी निर्णयलाई प्रभावित पार्न सक्छ।

तेस्रोः व्यापार युद्ध र आयात शुल्क।

अमेरिकाले अन्य देशमाथि आयात शुल्क बढाउने, व्यापार प्रतिबन्ध लगाउने वा नयाँ आर्थिक अवरोध सिर्जना गर्ने नीति लियो भने विश्व व्यापारमा अनिश्चितता बढ्न सक्छ।

यसले उत्पादन लागत, मुद्रास्फीति, आपूर्ति शृङ्खला र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई असर गर्छ। यस्तो अवस्थामा लगानीकर्ताले आफ्नो सम्पत्तिको सुरक्षा खोज्दै सुनतर्फ आकर्षित हुन सक्छन्।

तर यसको अर्को पाटो पनि छ। आयात शुल्कले अमेरिकामा मुद्रास्फीति बढाएर ब्याजदर उच्च राख्न बाध्य बनायो भने सुनमाथि उल्टो दबाब पर्न सक्छ।

चौथोः युद्ध र भूराजनीतिक तनाव।

अमेरिकी निर्वाचनको परिणामले इरान, रुस, चीन, युक्रेन र मध्यपूर्वसँगको अमेरिकी सम्बन्धलाई प्रभावित गर्न सक्छ। नयाँ नीतिले युद्ध र तनाव घटायो भने सुनको सुरक्षित लगानीको आकर्षण कमजोर हुन सक्छ। तनाव बढ्यो भने सुनको माग बढ्न सक्छ।

पाँचौँः सरकारी ऋण र बजेट घाटा।

अमेरिकाको सरकारी ऋण, बजेट घाटा र सरकारी खर्च पनि सुनको मूल्यसँग जोडिएका विषय हुन्। सरकारले आम्दानीभन्दा बढी खर्च गर्ने क्रम बढाउँदा भविष्यमा मुद्रास्फीति, ऋण व्यवस्थापन र अमेरिकी डलरको विश्वसनीयताबारे प्रश्न उठ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा सुनलाई दीर्घकालीन सम्पत्ति सुरक्षाको माध्यम मान्ने लगानीकर्ता बढ्न सक्छन्।

चुनावपछि सुन बढ्यो, तर फेरि किन घट्न थाल्यो ?

अमेरिकी निर्वाचनको परिणामपछि सुनको मूल्यमा आएको उछाल लामो समय टिकेन। नोभेम्बर ५ मा प्रतिऔँस ४,११७ डलरभन्दा माथि पुगेको सुन त्यसपछि पुनः दबाबमा आयो।

नोभेम्बर १२ सम्म आइपुग्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुन प्रतिऔँस ३,८६४ डलर आसपास झर्यो । यसको अर्थ चुनावी परिणामले सिर्जना गरेको सकारात्मक प्रभावभन्दा अन्य आर्थिक दबाब बलियो हुन थालेको देखिन्छ। यसका मुख्य कारण तीनवटा छन्।

पहिलो, अमेरिकामा मुद्रास्फीतिको दबाब अपेक्षाभन्दा बढी देखिएको छ। मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न फेडरल रिजर्भले ब्याजदर उच्च राख्ने वा अझ बढाउने सम्भावनाले सुनको आकर्षण घटाएको छ।

दोस्रो, अमेरिकी डलर र सरकारी ऋणपत्रको प्रतिफल बढ्दा सुनमा लगानी गर्ने अवसर लागत बढ्छ। सुनबाट ब्याज प्राप्त हुँदैन, त्यसैले लगानीकर्ताले ब्याज दिने सम्पत्तिलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्।

तेस्रो, सुनको मूल्य लामो समय तीव्र गतिमा बढेपछि नाफा सुरक्षित गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। पहिले सस्तोमा सुन किनेका लगानीकर्ताले मूल्य उच्च हुँदा बिक्री गरेर नाफा सुरक्षित गर्न खोज्छन्। यसले पनि बजारमा बिक्रीको चाप बढाउँछ।

नोभेम्बर १३ मा किट्कोसँग कुरा गर्दै लगानी अनुसन्धान संस्था विस्डमट्रीका वस्तु तथा समष्टिगत अर्थतन्त्र अनुसन्धान प्रमुख नितेश शाहले उच्च ऋणपत्र प्रतिफल र बलियो डलरलाई सुनका लागि तत्कालीन चुनौतीका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

अब सुनको मूल्य अझै घट्ला कि फेरि बढ्ला ?

यो अहिले विश्वभरका लगानीकर्ताले गरिरहेको महत्वपूर्ण प्रश्न हो। यसमा दुईवटा फरक दृष्टिकोण देखिन्छन्।

एउटा समूहको तर्क छ—अमेरिकामा ब्याजदर उच्च रहने, डलर बलियो हुने र लगानीकर्ताले नाफा सुरक्षित गर्ने क्रम जारी रहेमा सुनको मूल्यमा अझै दबाब पर्न सक्छ। अर्को समूह भने सुनको मूल्यमा आएको गिरावटलाई दीर्घकालीन लगानीको अवसरका रूपमा हेर्छ।

यसको उदाहरण विस्डमट्रीका नितेश शाहको प्रक्षेपण हो। उनले सुनको मूल्य सन् २०२७ को तेस्रो त्रैमासिकसम्म प्रतिऔँस ४,८०० डलरसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना औँल्याएका छन्। उनको तर्कमा विश्व अर्थतन्त्रमा बढ्दो वित्तीय जोखिम, सरकारी ऋणको भार र कागजी मुद्राको दीर्घकालीन क्रयशक्तिमा आउने क्षयले सुनको महत्व कायम राख्नेछ। तर यो एउटा संस्थाका अनुसन्धानकर्ताको प्रक्षेपण हो, सुनिश्चित मूल्य लक्ष्य होइन।

विश्व सुन परिषद्को नोभेम्बर ३ मा प्रकाशित सन् २०२६ को तेस्रो त्रैमासिक प्रतिवेदनले पनि लगानीको माग सुन बजारको प्रमुख आधार रहने अनुमान गरेको छ। परिषद्का अनुसार सन् २०२६ मा सुनमा लगानीसम्बन्धी माग सन् २०२५ को तुलनामा करिब २०० टन बढी हुन सक्छ। केन्द्रीय बैंकहरूको खरिद पनि बलियो रहने अपेक्षा गरिएको छ। अर्कोतर्फ, उच्च मूल्यका कारण गहनाको माग घट्न सक्ने देखिएको छ। यसको अर्थ सुनको मूल्य घटिरहेको अवस्थामा पनि विश्व बजारमा सुनप्रतिको दीर्घकालीन लगानी आकर्षण समाप्त भएको छैन।

अबका मुख्य खेलाडी चीन र भारत

सुनको मूल्यको चर्चा गर्दा अमेरिकी बजारलाई मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। चीन र भारत विश्वका सुनका मुख्य खेलाडी हुन्।

भारतमा सुन केवल लगानीको माध्यम होइन, विवाह, धार्मिक संस्कार, सामाजिक प्रतिष्ठा र पारिवारिक बचतसँग पनि जोडिएको छ। त्यसैले मूल्य घट्दा गहना खरिद बढ्न सक्छ भने अत्यधिक महँगो हुँदा उपभोक्ताले खरिद घटाउन सक्छन्।

चीनमा पनि सुनलाई सम्पत्ति सुरक्षाको माध्यमका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति छ। त्यहाँका व्यक्तिगत लगानीकर्ता, वित्तीय संस्था र केन्द्रीय बैंकको खरिदले अन्तर्राष्ट्रिय मागमा प्रभाव पार्छ।

विश्व सुन परिषद्ले सन् २०२६ को बाँकी अवधिमा पनि केन्द्रीय बैंकहरूको खरिद महत्वपूर्ण रहने अनुमान गरेको छ। परिषद्को विश्लेषणमा चीन प्रमुख बजारहरूमध्ये सुनको वार्षिक माग वृद्धि देखाउने देश बन्न सक्ने उल्लेख छ।

यसकारण अमेरिकामा सुनको मूल्य घटे पनि चीन र भारतमा माग बलियो रह्यो भने मूल्यलाई केही आधार प्राप्त हुन सक्छ।

सुनमा लगानी गर्ने अहिले उपयुक्त समय हो ?

यो प्रश्नको उत्तर लगानीको उद्देश्य र समयावधिमा निर्भर गर्छ। छोटो अवधिमा मूल्यको उतारचढावबाट नाफा कमाउन खोज्ने र लामो समयसम्म सम्पत्ति सुरक्षित राख्न सुन किन्ने व्यक्तिको रणनीति एउटै हुन सक्दैन। अहिलेको बजारलाई केवल मूल्य घटेको कारणले सुन किन्ने अवसरका रूपमा व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन। दीर्घकालीन लगानीकर्ताले एकैपटक ठूलो रकम लगानी गर्नुको सट्टा चरणबद्ध खरिदको रणनीति विचार गर्न सक्छन्। छोटो अवधिका लगानीकर्ताले भने मूल्यको थप गिरावट र उतारचढावको जोखिमलाई ध्यान दिनुपर्छ। अहिलेको बजारमा तीनवटा सम्भावित अवस्था विचार गर्न सकिन्छ।

पहिलो अवस्था: सुन अझै घट्न सक्छ।

यदि अमेरिकी मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा आएन, फेडरल रिजर्भले ब्याजदर बढायो, डलर बलियो भयो र लगानीकर्ताले सुन बिक्री गरेर अन्य सम्पत्तिमा लगानी गर्न थाले भने मूल्यमा थप गिरावट आउन सक्छ।

दोस्रो अवस्था: सुनको मूल्य स्थिर हुन सक्छ।

अमेरिकी ब्याजदर, डलर र भूराजनीतिक जोखिमबीच सन्तुलन कायम भयो भने सुन केही समय निश्चित मूल्यको आसपास कारोबार हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा बजारले नयाँ दिशाको खोजी गर्नेछ।

तेस्रो अवस्था: सुन फेरि बढ्न सक्छ।

अमेरिकी अर्थतन्त्र कमजोर भयो, वित्तीय बजारमा संकट आयो, ब्याजदर घट्ने संकेत देखियो वा भूराजनीतिक तनाव बढ्यो भने लगानीकर्ता फेरि सुनतर्फ आकर्षित हुन सक्छन्।