धेरैको लागि आदर्शको पात्र र कतिपयको लागि रहस्यमय पात्रको रुपमा नेपाली राजनीतिमा उदाएका प्रधानमन्त्री बालेन शाहको कार्यशैलीको बारेमा विभिन्न कोणबाट प्रश्नहरु उठिरहेको छ । 

सार्वजनिक बहसमा भन्दा सामाजिक संजालबाट सवाल जवाफमा रमाउने खालका प्रधानमन्त्री बालेनले राजनीतिमा आफ्नो आदर्श को हो ? र, आफू कोबाट प्रभावित बनेका छन् भनेर अहिलेसम्म बताएका छैनन् । तर, उनका गतिविधि हेर्दा उनी फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुयल म्याँक्रोबाट निकै प्रभावित रहेको देखिन्छ ।

उनीहरुको राजनीतिक उदय,कार्यशैली र प्रवृत्तिलाई हेर्दा उनीहरूबीच अनौठो र निकै रोचक समानताहरू देखिन्छन् । बालेनले नियतवस वा योजनावद्धरुपमै म्याँक्रोको पथ पछ्याएका हुन् वा होइनन् भन्ने कुरा बहसको विषय भए पनि,राजनीतिक शास्त्रको दृष्टिकोणबाट बालेनको उदय र कार्यशैली म्याँक्रोको पपुलिस्ट र सेन्ट्रिस्ट (मध्यमार्गी) मोडेलसँग निकै मिल्दोजुल्दो छ।

यी दुवै नेताहरूको राजनीतिक प्रवेश, उदय र प्रवृत्तिको विस्तृत विवेचना निम्नानुसार गर्न सकिन्छ:

 राजनीतिक प्रवेश र उदयको तुलना

दुवै नेता परम्परागत राजनीतिक दलहरूको सिन्डिकेट र असफलताको जगमा उदाएका हुन्।
म्याँक्रो राजनीतिमा आउनु अघि  बैंकर व्यक्ति थिए । जबकी बालेन भने पेशाले स्ट्रक्चरल इन्जिनियर र संगीत क्षेत्र (र्यापर)  थिए।

म्याँक्रो फ्रान्सका परम्परागत शक्तिकोरुपमा रहेका  वामपन्थी  र दक्षिणपन्थी  दलहरूलाई किनारा लगाउँदै सन् २०१७ मा  ३९ वर्षको उमेरमा राष्ट्रपति बने । यता बालेन पनि नेपालको राजनीतिका परम्परागत शक्तिकोरुपमा रहेका वामपन्थी तथा प्रजातान्त्रिक दलहरुलाई पराजित गर्दै पहिले काठमाण्डौको मेयर र तीन वर्षपछि नै देशको प्रधानमन्त्री बने ।

म्याँक्रोले चुनावको मुखमा (सन् २०१६) 'En Marche!' (अघि बढौँ) नामक नयाँ मध्यमार्गी दल गठन गरे, जुन परम्परागत धारभन्दा फरक थियो । बालेनले पनि परम्परागत दलहरूभन्दा फरक धारको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) सँग रणनीतिक गठजोड गर्दै २०२६ को आम निर्वाचनमा पहिलो पटक संसदीय राजनीतिमा होमिए र संसद्‌मा ठूलो शक्तिको रूपमा उदाए।

कार्यशैली र नीतिगत समानता

'वामपन्थी पनि होइन, दक्षिणपन्थी पनि होइन' (Neither Left nor Right): म्याँक्रोले फ्रान्समा "En même temps" (एकै समयमा) को नीति लिए, जसको अर्थ विचारभन्दा बढी व्यावहारिक नतिजा (Pragmatism) मुख्य हो । बालेनले पनि नेपालमा कुनै स्थापित कम्युनिष्ट वा प्रजातान्त्रिक 'इतिहास' को भारी नबोकी, डेलिभरी र सुशासन लाई आफ्नो मुख्य विचार बनाएका छन्।

टेक्नोक्रेटिक नेतृत्व Technocratic Governance)

म्याँक्रो विशेषज्ञहरू र प्राविधिकहरूको टिम बनाएर काम गर्न रुचाउँछन् । बालेनले पनि काठमाडौँ महानगरको मेयर हुँदादेखि नै प्रधानमन्त्री बन्दासम्म डाटा, प्रविधि र इन्जिनियरिङ शैलीलाई जोड दिइरहेका छन्।

पपुलिजम र युवा क्रेज Gen-Z Icon) 

म्याँक्रो फ्रान्सको आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा कान्छा राष्ट्रपति बनेका थिए भने बालेन पनि हाल विश्वकै सबैभन्दा कान्छा मध्येका एक देशको कार्यकारी प्रमुख बन्न सफल भएका छन् । दुवैको मुख्य शक्ति युवा मतदाता र व्यवस्था विरोधी सेन्टिमेन्ट नै हो ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार बालेनले म्याँक्रोको किताबी अनुशरण (Copy-Paste) भन्दा पनि विश्वव्यापी राजनीतिक लहर  (Global Political Trend) को नेपाली रूपान्तरण गरिरहेका छन्। 

प्रक्रियाभन्दा परिणाम (Process vs. Outcome) लाई जोड दिँदा आउने विवाद

म्याँक्रो र बालेन दुवै 'टेक्नोक्रेटिक' (प्राविधिक) मानसिकता भएका नेता हुन्। उनीहरूका लागि काम हुनु ठूलो कुरा हो, त्यसका लागि अपनाइने राजनीतिक प्रक्रिया वा दलीय सहमति (Consensus) उनीहरूलाई झन्झटिलो लाग्छ।

म्याँक्रोले फ्रान्सको अर्थतन्त्र जोगाउन पेन्सन सुधार अनिवार्य देखे र संसद् छले।

बालेनले सहर र देशको कानुनी बेथिति सुधार्न 'डोजर' र 'कठोर प्रशासनिक बल' अनिवार्य देख्छन् र राजनीतिक वा कानुनी दाउपेचलाई बेवास्ता गर्छन्। संसद छल्छन् । परिणामस्वरुप, दुवैमाथि "अधिनायकवादी वा स्वेच्छाचारी" (Authoritarian) शैली अपनाएको आरोप लाग्छ।

सामाजिक सञ्जाल र 'डिफ्लेक्सन' (ध्यान मोड्ने रणनीति)

जब-जब म्याँक्रो विवादमा पर्छन्, उनी राष्ट्रका नाममा कडा सम्बोधन गर्छन् वा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा ठूला एजेन्डा उठाएर घरेलु विवाद मोड्न खोज्छन्। बालेनको हकमा यो झन् प्रष्ट देखिन्छ। कुनै निर्णय विवादमा पर्ने बित्तिकै वा राष्ट्रिय राजनीतिमा धक्का लाग्दा उनी सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक/ट्विटर) मा आक्रामक र राष्ट्रवादिताले भरिएका "शिटपोस्ट" वा तिखा टिप्पणी गरेर जनमतलाई आफ्नो पक्षमा डाइभर्ट गर्न खप्पिस मानिन्छन्।

परम्परागत मिडिया र 'इस्टाब्लिसमेन्ट' सँग दूरी

म्याँक्रोले फ्रान्सका स्थापित सञ्चारमाध्यमहरूलाई "पुरानो विचारको संवाहक" भन्दै सिधा जनतासँग संवाद गर्ने नीति लिए। बालेन पनि स्थापित सञ्चारमाध्यम र पत्रकार सम्मेलनभन्दा आफ्नै सामाजिक सञ्जालका एकाउन्ट र डिजिटल ड्यासबोर्डहरू प्रयोग गरेर जनतासँग सिधै जोडिन रुचाउँछन्, जसले गर्दा मूलधारको राजनीति र मिडियासँग उनीहरूको निरन्तर टसल परिरहन्छ।

विवादहरूबीचका गम्भीर भिन्नताहरू (Key Differences)

समानताहरू भए पनि उनीहरूको विवादको धरातलमा केही भिन्नता छन्:

वैचारिक आधार: म्याँक्रोका विवादहरू 'नवउदारवादी' (Neoliberal) आर्थिक नीति र पुँजीवादी सुधारसँग जोडिएका हुन्छन्। बालेनका विवादहरू आर्थिक नीतिभन्दा बढी 'सुशासन, राष्ट्रवाद (जस्तै ग्रेटर नेपालको नक्सा विवाद, भारतीय चलचित्रमाथिको प्रतिबन्ध) र प्रशासनिक कठोरता' सँग जोडिएका छन्।

लोकप्रियताको ग्राफ: म्याँक्रोले विवादित निर्णयहरू गर्दा उनको लोकप्रियताको ग्राफ तीव्र रूपमा घट्यो र उनले सडकमा जनआक्रोश सामना गर्नुपर्‍यो। तर, नेपालमा बालेनका कतिपय कानुनी रूपमा विवादित वा आक्रामक कदमहरूलाई पनि उनको "कट्टर समर्थक युवा जमात" ले सामाजिक सञ्जालमा व्यापक उत्सवका रूपमा मनाउने गर्छन्, जसले गर्दा विवादका बाबजुद उनको राजनीतिक शक्ति झन् बलियो बन्दै गएको देखिन्छ।

निष्कर्ष

इमानुयल म्याँक्रो र बालेन शाह दुवै प्रणाली सुधार्न आएका विद्रोही हुन्। त्यसैले उनीहरूका विवादहरू परम्परागत नेताहरूको जस्तो "भ्रष्टाचार वा आर्थिक घोटाला" सँग सम्बन्धित हुँदैनन्। उनीहरूको विवाद "प्रणाली बदल्न खोज्दा स्थापित कानुन, प्रक्रिया र सर्वसाधारणको अधिकारसँग हुने टकराव" हो। म्याँक्रोले जस्तै बालेनले पनि स्थापित लोकतान्त्रिक संस्थाहरू (अदालत, संसद्, र नागरिक अधिकार) लाई सँगै लिएर हिँड्न सकेनन् भने, उनको 'फास्ट-ट्र्याक सुशासन' को मोडेलले देशमा नयाँ खालको संवैधानिक वा राजनीतिक संकट निम्त्याउन सक्ने जोखिम सधैँ रहन्छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, बालेनले जानाजानी म्याँक्रोको अनुशरण नगरेको भए पनि उनीहरूको राजनीतिक यात्राको 'फ्रेमवर्क' भने एउटै देखिन्छ। जसरी म्याँक्रोले फ्रान्सको परम्परागत व्यवस्थालाई भत्काएर नयाँ शक्ति स्थापित गरे, त्यसैगरी बालेनले पनि नेपालमा दशकौँ पुरानो दलीय सिन्डिकेटलाई चुनौती दिएर नयाँ युगको सुरुवात गरेका छन्।

यद्यपि, म्याँक्रोले आफ्नो दोस्रो कार्यकालमा फ्रान्समा कडा आन्दोलन र लोकप्रियतामा ह्रास व्यहोर्नुपरेको इतिहास छ। नेपालमा भर्खरै ऐतिहासिक जनमतसहित सत्ता सम्हालेका प्रधानमन्त्री बालेन शाहका सामु म्याँक्रो जस्तै व्यवस्था जोगाउने र जनताका ठूला अपेक्षाहरू पूरा गर्ने (जस्तै: अर्थतन्त्रलाई १०० अर्ब डलर पुर्‍याउने रास्वपाको प्रतिज्ञा) उत्तिकै ठूलो चुनौती छ।