असारको महिना। आकाशबाट बर्सिएका शीतलताका बुँदाहरूले प्यासी धर्तीलाई भिजाइरहँदा, नेपालीका खेतका गराहरू जीवन्त बन्छन्। 

हिलो छ्यापाछ्याप गर्दै, असारे भाकामा रोपाईं गीत गाउँदै धान रोप्ने यो सिजन केवल कृषि कर्म मात्र होइन, हाम्रो जीवनपद्धति र संस्कृतिको उत्सव हो। मानो रोपेर मुरी फलाउने यो चटारोका बीच असार १५ अर्थात् राष्ट्रिय धान दिवस र दही-चिउरा खाने पर्व नेपाली समाजको एक सुन्दर, मौलिक र स्वादिलो पहिचान हो।

यस वर्षको असार १५ मा देशभर २३औँ राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव–२०८३ मनाइँदै छ। यस वर्ष सरकारले "जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि" भन्ने राष्ट्रिय नारा तय गरेको छ। यो उत्सवको सबैभन्दा स्वादिलो र अभिन्न अङ्ग भनेकै 'दही-चिउरा' हो।

दही-चिउरा खानु केवल एउटा सांस्कृतिक परम्परा मात्र होइन,यो नेपाली अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने एउटा ठूलो आर्थिक उत्सव पनि हो। नेपाल डेरी एसोसिएसनका अनुसार असार १५ का दिन मात्रै देशभर करिब ७५ लाख लिटर दही खपत हुने अनुमान गरिएको छ।

यो ठूलो परिमाणको दहीको बजार मूल्य भण्डै एक अर्ब रुपैयाँ बराबर हुन आउँछ। वर्षभरि न्यून बजार पाउने दुग्ध क्षेत्रका लागि असार १५ एउटा ठूलो राहतको पर्व बन्ने गर्दछ। एकै दिनमा हुने यो विशाल कारोबारले ग्रामीण क्षेत्रका दूग्ध उत्पादक किसान, गाउँ-गाउँमा सञ्चालित दुग्ध सहकारी र सहरका डेरी उद्योगहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा ठूलो आर्थिक लाभ पुर्‍याउँछ। स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धन र कृषकको आयआर्जन बढाउन यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

श्रमको सम्मान र सामाजिक सद्भावको प्रतीक

हाम्रो संस्कृतिमा असार १५ को सामाजिक महत्व निकै गहिरो छ। रोपाइँको कठिन शारीरिक श्रमपछि हिलो र पानीले थाकेको शरीरलाई तत्काल ऊर्जा प्रदान गर्न दही-चिउरा उत्तम भोजन हो।

नेपाल डेरी एसोसिएसनका अध्यक्ष प्रल्हाद दाहालका अनुसार, दही-चिउरा खाने चलन केवल खानपानमा मात्र सीमित नभएर यो श्रमको सम्मान र सामाजिक सद्भावको प्रतीक हो। खेतका गरामा सँगै काम गर्ने, हिलो छ्यापेर दुःख बिर्सने र रोपाइँ सकिएपछि सामूहिक रूपमा बसेर दही-चिउरा खाने चलनले समाजमा भ्रातृत्व, सहकार्य र सामूहिकताको भावनालाई अझ सुदृढ बनाउँछ। गाउँघरमा चलिआएका यस्ता रोपाईं संस्कृति र रैथाने अभ्यासलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

थकित शरीरलाई अमृतसमान: दही-चिउराको वैज्ञानिक पक्ष

हाम्रा पुर्खाहरू कति वैज्ञानिक र व्यावहारिक थिए भन्ने कुरा असार १५ मा खाइने दही-चिउराको पौष्टिकताले नै प्रमाणित गर्छ। दहीलाई आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा विज्ञान दुवैले बहुगुणी खाद्य पदार्थ मानेका छन्।

• पोषक तत्वले भरिपूर्ण: दहीमा प्रोटिन, क्याल्सियम र भिटामिन बी-१२ जस्ता शरीरलाई आवश्यक महत्त्वपूर्ण पोषक तत्वहरू प्रचुर मात्रामा पाइन्छन्।

• पाचन प्रणालीमा सुधार: दहीमा पाइने स्वास्थ्यवर्धक ब्याक्टेरिया (Probiotics) ले पाचन प्रणालीलाई मजबुत बनाउँछन्। वर्षायाममा लाग्न सक्ने विभिन्न सरुवा रोग र पेटसम्बन्धी समस्याहरूबाट जोगिन यसले मद्दत गर्छ।

• ऊर्जाको स्रोत: चिउरामा पाइने कार्बोहाइड्रेट र दहीको शीतलताले धान रोप्दा थाकेको शरीरलाई तुरुन्तै शितलता र ऊर्जा प्रदान गर्छ। त्यसैले स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि यो एक उत्कृष्ट र सन्तुलित खाद्य संयोजन हो।

ओझेलमा पर्दै रैथाने 'मोही': कृत्रिम पेयको चुनौती

असार १५ को अवसरमा डेरी एसोसिएसनले एउटा गम्भीर र मननयोग्य विषय पनि उठाएको छ— त्यो हो रैथाने पेय पदार्थ 'मोही' को संरक्षण। पछिल्ला वर्षहरूमा हाम्रा मेला-पात र भान्साबाट परम्परागत मोही विस्थापित हुँदै गएको छ र त्यसको स्थान कृत्रिम तथा रासायनिक सफ्ट ड्रिंक्सहरूले लिन थालेको छ।

मोहीले पाचन प्रणाली सुधार्ने मात्र नभई गर्मी र श्रमपछि शरीरलाई प्राकृतिक रूपमा शीतलता प्रदान गर्छ। स्वास्थ्य प्रवर्द्धनका लागि कृत्रिम पेय पदार्थको सट्टा स्वदेशी मोहीको प्रयोग बढाउनुपर्ने आवश्यकता टड्कारो बनेको छ।

असार १५ केवल दही-चिउरा खाएर मुख मिठो बनाउने दिन मात्र होइन; यो त माटो, पसिना र अन्न फलाउने किसानसँगको सम्बन्धलाई पुनः नवीकरण गर्ने पावन अवसर हो। एक अर्ब रुपैयाँ बराबरको दहीको खपतले नेपाली दुग्ध क्षेत्रको सामर्थ्यलाई झल्काउँछ भने दही-चिउराको स्वादले हाम्रो गौरवमय कृषि संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्छ। तसर्थ, यो असार १५ मा हिलोको सुगन्ध लिँदै, पसिनाको सम्मान गर्दै र स्वदेशी उत्पादनलाई माया गर्दै खुसीका साथ दही-चिउरा खाऔँ। सम्पूर्णमा राष्ट्रिय धान दिवस तथा असार १५ को हार्दिक शुभकामना!