राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको अवधारणा पत्रअनुसार प्रस्तावित डिजिटल रूपैयाँको स्वरूप, त्यसको प्राविधिक ढाँचा र सञ्चालन प्रक्रिया निकै आधुनिक र नागरिकको सुविधालाई ध्यानमा राखेर तयार पारिएको छ। यसले नेपाली मुद्राको डिजिटल रूपान्तरणलाई एक व्यवस्थित प्रणालीमा बाँध्ने लक्ष्य लिएको छ।
प्रस्तावित डिजिटल रूपैयाँको प्रमुख विशेषता भनेको यसको सञ्चालन प्रणाली हो। राष्ट्र बैंकले यसलाई मध्यस्थतायुक्त वा इन्टरमिडिएटेड मोडेलमा आधारित हुने गरी प्रस्ताव गरेको छ। यसको अर्थ डिजिटल रूपैयाँको जारीकर्ता केन्द्रीय बैंक आफैं भए पनि यसको वितरण र प्रयोगकर्तासँगको प्रत्यक्ष सम्पर्क भने बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमार्फत हुनेछ। यस्तो प्रणालीले बैंकहरूको भूमिकालाई कायमै राख्दै डिजिटल मुद्राको पहुँच सर्वसाधारणसम्म सहज रूपमा पुर्याउनेछ। साथै, यसको प्राविधिक पूर्वाधार अर्ध-केन्द्रीयकृत वा सेमी-सेन्ट्रलाइज्ड हुनेछ। यस्तो पूर्वाधारले केन्द्रीय बैंकलाई प्रणालीको नियन्त्रण र अनुगमन गर्ने अधिकार दिनेछ भने प्राविधिक कार्य सञ्चालनमा भने चुस्तता ल्याउनेछ।
डिजिटल रूपैयाँको पहुँचको कुरा गर्दा यो खाता र टोकन दुवैमा आधारित हुनेछ। यस्तो दोहोरो सुविधाले प्रयोगकर्तालाई आफ्नो आवश्यकता अनुसार कारोबार गर्न मद्दत गर्नेछ। खातामा आधारित हुँदा यो सामान्य बैंक खाता जस्तै सुरक्षित र व्यवस्थित हुनेछ भने टोकन प्रणालीले भौतिक नोटको झैं सहज र छिटो कारोबार गर्न सघाउनेछ। यसको अर्को सबभन्दा आकर्षक पक्ष भनेको यसको उपलब्धता हो। यो डिजिटल मुद्रा हप्ताको सातै दिन र चौबीसै घण्टा उपलब्ध हुनेछ। यसले गर्दा बैंक बन्द हुने वा सार्वजनिक बिदाको समयमा पनि सर्वसाधारणले कुनै पनि अवरोध बिना वित्तीय कारोबार गर्न सक्नेछन्।
सुरक्षा र स्थिरताको दृष्टिकोणले पनि यो प्रणाली निकै परिष्कृत हुनेछ। अवधारणा पत्रमा यो मुद्रा गैर-ब्याजयुक्त हुने र यसको परिमाण सीमित गरिने उल्लेख गरिएको छ। यस्तो व्यवस्थाले अर्थतन्त्रमा मुद्राको आपूर्तिलाई नियन्त्रणमा राख्न र वित्तीय स्थिरता कायम गर्न मद्दत गर्नेछ। प्रयोगकर्ताले निश्चित सीमामा मात्र डिजिटल रूपैयाँ राख्न पाउने गरी बनाइने यस्तो नीतिले बजारमा नोटको सन्तुलन कायम राख्ने देखिन्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको यो प्रस्तावले प्रविधिको उच्चतम् प्रयोग गर्दै नागरिकको दैनिक जीवनलाई थप सजिलो बनाउने विश्वास गरिएको छ। भौतिक नोटको विकल्पका रूपमा आउन लागेको यो डिजिटल रूपैयाँले नेपाली अर्थतन्त्रलाई डिजिटल युगको प्रतिस्पर्धी बनाउने मार्ग प्रशस्त गरेको छ। आगामी दिनमा यसको परीक्षण र कार्यान्वयनका चरणहरूले नेपाली वित्तीय क्षेत्रमा कस्तो प्रभाव पार्छ, त्यो चासो र प्रतीक्षाको विषय बनेको छ।
