केन्द्रीय बैंकका रूपमा रहेको नेपाल राष्ट्र बैंकको आर्थिक अनुसन्धान विभागले हालै सार्वजनिक गरेको 'प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीसम्बन्धी अध्ययन प्रतिवेदन (२०८१/८२)' अनुसार अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा यो दायित्वमा तीव्र वृद्धि देखिएको हो। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो वैदेशिक ऋण दायित्व ५९ अर्ब ८७ करोड रुपैयाँ मात्र रहेको थियो।
राष्ट्र बैंकको सोही प्रतिवेदन अनुसार प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी भित्रिएका कम्पनीहरूले लिएको कुल वैदेशिक ऋणमध्ये सबैभन्दा ठूलो हिस्सा जलविद्युत् क्षेत्रका कम्पनीहरूले उपयोग गरेका छन्। तथ्याङ्क अनुसार जलविद्युत् तथा ऊर्जा क्षेत्रका कम्पनीहरूले मात्रै ५२ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँ वैदेशिक ऋण प्रयोग गरेका छन्। जलविद्युत् आयोजनाहरू अत्यधिक पुँजीप्रधान हुने र निर्माणका लागि ठूलो परिमाणमा दीर्घकालीन लगानी आवश्यक पर्ने भएकाले पनि यस क्षेत्रमा वैदेशिक ऋणको निर्भरता उच्च देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। अघिल्लो वर्ष जलविद्युत् क्षेत्रको यस्तो ऋण ३४ अर्ब ७० करोड रुपैयाँ रहेकोमा एकै वर्षमा ठूलो अन्तरले बढेर ५२ अर्ब नाघेको हो।
जलविद्युत्पछि उत्पादनमूलक उद्योगहरूले वैदेशिक ऋणको दोस्रो ठूलो हिस्सा ओगटेका छन्। राष्ट्र बैंकको अध्ययन अनुसार वैदेशिक लगानीका उत्पादनमूलक कम्पनीहरूको बक्यौता वैदेशिक ऋण १९ अर्ब २३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो वर्ष यो क्षेत्रको ऋण १८ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँ रहेको थियो। यस्तै यातायात तथा भण्डारण क्षेत्रका कम्पनीहरूले २ अर्ब १४ करोड रुपैयाँ वैदेशिक ऋण उपयोग गरेका छन्। उता बैंक तथा वित्तीय संस्था र बीमा क्षेत्रको वैदेशिक ऋण भने उल्लेख्य रूपमा घटेर १ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँमा झरेको छ। अघिल्लो वर्ष वित्तीय क्षेत्रको यस्तो ऋण ४ अर्ब ७५ करोड रुपैयाँ रहेको थियो।
नेपालमा ठूला पूर्वाधार र विशेष गरी जलविद्युत् आयोजनाहरूको प्रवर्द्धनका लागि स्वदेशी पुँजी मात्र पर्याप्त नहुने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरू र माउ कम्पनीहरूबाट प्राप्त हुने यस्तो ऋणले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको समीक्षा अवधिमा देखिएको छ। विशेष गरी पूर्वाधार विकास, प्रविधि हस्तान्तरण र आयोजना निर्माणलाई तीव्रता दिन वैदेशिक ऋणको योगदान सकारात्मक मानिन्छ।
यद्यपि, वैदेशिक ऋणको अंश तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा आयोजनाहरूको सञ्चालन र भावी वित्तीय दायित्वमा समेत यसले प्रत्यक्ष असर पार्ने देखिन्छ। विदेशी मुद्रामा लिइने यस्तो ऋणको भुक्तानी गर्दा विनिमय दरमा हुने उतारचढावको जोखिम कम्पनीहरूले बहन गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले आयोजनाहरू समयमै निर्माण सम्पन्न गरी सञ्चालनमा ल्याउनु र प्रतिफल प्राप्त गर्नु वैदेशिक ऋणको सुरक्षित व्यवस्थापनका लागि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण मानिन्छ। कुल मिलाएर हेर्दा, वैदेशिक लगानी प्रवर्द्धनसँगै ठूला पूर्वाधार र जलविद्युत् आयोजनामा वैदेशिक ऋण प्रवाहको क्रम थप विस्तार हुँदै गएको राष्ट्र बैंकको अध्ययनले देखाउँछ।
