भारतमा  यस वर्षको पाँच दिने गणेशोत्सव शुरु भएको छ । सेप्टेम्बर १४ तारिखमा शुरु भएको महोत्सव १८ तारिखसम्म चल्नेछ ।

गणेशोत्सव सुरु भएपछि शहरका सडक, बजार र धार्मिक स्थलमा देखिने चहलपहललाई केवल धार्मिक उत्सवको दृश्य मान्ने हो भने यसको वास्तविक आकार बुझ्न कठिन हुन्छ। गणेशको मूर्ति बनाउने कलाकारदेखि फूल किसान, मिठाई व्यवसायी, यातायात मजदुर, होटल, सुरक्षा कम्पनी, बीमा कम्पनी र डिजिटल भुक्तानी सेवासम्मलाई एकैपटक चलायमान बनाउने यो पर्व अहिले एउटा ठूलो मौसमी अर्थतन्त्रका रूपमा विकसित भएको छ।

कन्फेडेरेसन अफ अल इन्डिया ट्रेडर्स (CAIT) ले गणेश चतुर्थीसंग सम्वन्धित कार्यको लागि करिब ४५ हजार करोड भारु अर्थात ४ खर्ब ५० अर्ब भारतीय रुपैंया बराबरको कारोबार हुने अनुमान गरेको छ । गत वर्ष ३ खर्ब बराबरको कारोबार भएको अनुमान थियो।

यस वर्ष मुम्बईको किंग्स सर्कलस्थित जीएसबी सेवा मण्डलको महागणपति विशेष चर्चामा छ। ६६ किलोभन्दा बढी सुन र करिब ३३५ किलो चाँदीका गहनाले सजाइएको उक्त गणपति भारतका सबैभन्दा समृद्ध गणपति उत्सवमध्ये एकका रूपमा चर्चित छ। अझ यसको बीमा सुरक्षा ७ अर्ब ३ करोड भारतीय रुपैयाँ पुगेपछि धार्मिक उत्सवसँग जोडिएको आर्थिक गतिविधि र जोखिम व्यवस्थापनबारे पनि व्यापक चर्चा भएको छ।

विसर्जनपछि सुन, चाँदी के हुन्छ?

गणेशको मूर्तिलाई परम्पराअनुसार विसर्जन गरिन्छ, तर मूर्तिमा लगाइएका सुन र चाँदीका गहना भने विसर्जन गरिँदैनन्। ती गहना मूर्तिको स्थायी संरचना होइनन्, भक्त तथा सेवकहरूले अर्पण गरेका बहुमूल्य सामग्री हुन्। त्यसैले उत्सव सकिएपछि मूर्तिबाट बहुमूल्य गहना अलग गरी सुरक्षित व्यवस्थापन गरिन्छ।

चौतर्फीरुपमा बजार चलायमान हुँदै

गणेशोत्सवको कारण चौतर्फीरुपमा बजार चलायमान भइरहेको छ । गणेशको मूर्ति बनाउने मूर्तिकारदेखि गहना, मिठाई, कपडा पसल मात्र होइन, यातायात र पर्यटन व्यवसायसमेत चलायमान भइरहेको छ ।

गणेश विर्सजनका कारण नदीहरुमा प्रदुषण फैलंदै

भारतमा गणेश उत्सव (गणेश चतुर्थी) को समयमा लाखौँको संख्यामा गणेशका मूर्तिहरू बनाइन्छन् र उत्सवको अन्त्यमा ती सबै मूर्तिहरूको विसर्जन (पानीमा सेलाउने कार्य) गरिन्छ। उदाहरणका लागि, महाराष्ट्रको मुम्बई सहरमा मात्रै हरेक वर्ष १ लाख ५० हजारभन्दा बढी मूर्तिहरू विसर्जन गरिन्छन् भने, पुणे र अन्य ठूला सहरहरू जोड्दा यो संख्या देशभरी थुप्रै लाखौँ पुग्छ। यी मूर्तिहरूको विसर्जनले वातावरण, विशेष गरी जल र वायुमण्डलमा निकै गम्भीर प्रभाव पार्छ।

यसका प्रमुख प्रभावहरू यस प्रकार छन्:

१. जल प्रदुषण

परम्परागत रूपमा मूर्तिहरू माटोबाट बनाइने भए पनि अचेल धेरैजसो मूर्तिहरू प्लास्टर अफ पेरिस (PoP) र रासायनिक रङहरूबाट बनाइन्छन्। PoP पानीमा सजिलै घुल्दैन। यो पानीमा महिनौँ वा वर्षौंसम्म जस्ताको तस्तै रहँदा जलाशयको पिँधमा थुप्रिन्छ र पानीको प्राकृतिक बहाव रोक्छ। मूर्तिहरूलाई आकर्षक बनाउन सिसा, मर्करी, क्याडमियम र क्रोमियम जस्ता भारी धातुहरू मिसाइएका रासायनिक रङहरू प्रयोग गरिन्छ। यी रसायनहरू पानीमा मिसिएर पानी विषाक्त बन्छ।

२. जलचर र पर्यावरणमा असर

पानीमा रासायनिक वस्तुहरू थुप्रेपछि पानीको pH स्तर बिग्रिन्छ र अक्सिजनको मात्रा तीव्र रूपमा घट्छ। अक्सिजनको कमी र विषाक्त पानीका कारण विसर्जनको केही दिनभित्रै हजारौँ माछाहरू मरेर पानीमा तैरिएको देखिन्छ। माछाको शरीरमा पुगेको त्यो विषालु धातु पछि मानिस वा अन्य जीवले ती माछा खाँदा उनीहरूको शरीरमा पनि सर्छ ।

३. फोहोर र ठोस फोहोर मैला

मूर्तिसँगै विसर्जन गरिने प्लास्टिकका फूल, थर्मोकोल, कपडा, र पूजाका सामग्रीहरू (नारिवल, फूलका माला आदि) ले गर्दा नदी र समुद्रका किनारहरू फोहोरको डम्पिङ साइट जस्ता देखिन्छन्। चाडपर्व सकिएपछि सहरका स्थानीय निकायहरूले सयौँ टन फोहोर नदी र समुद्र किनारबाट उठाउनुपर्ने हुन्छ।

४. वायु र ध्वनि प्रदुषण

उत्सवको समयमा बजाइने ठूला स्पिकर, ढोल-तासा र मूर्ति विसर्जनको र्‍यालीमा पड्काइने पटकाहरू का कारण वायु र ध्वनि प्रदुषण उच्च स्तरमा पुग्छ, जसले वृद्धवृद्धा, बालबालिका र जनावरहरूलाई निकै गाह्रो बनाउँछ।

वातावरणमा परेको यो गम्भीर असरलाई मध्यनजर गर्दै हालका वर्षहरूमा भारतमा 'इको-फ्रेन्डली गणेश उत्सव' को लहर चलेको छ । प्राकृतिक नदी र समुद्र प्रदुषित हुन नदिन ठाउँ-ठाउँमा कृत्रिम पोखरीहरू बनाएर मूर्ति विसर्जन गर्ने चलन निकै बढेको छ। 

प्लास्टर अफ पेरिस (PoP) लाई प्रतिबन्ध लगाउँदै प्राकृतिक माटोबाट बनेका मूर्तिहरूको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरिँदैछ।

अचेल भित्र बीउ राखिएका मूर्तिहरू (जसलाई घरमै विसर्जन गरेर बोटबिरुवा उमार्न सकिन्छ) वा चकलेटबाट बनेका मूर्तिहरू (जसलाई दूधमा विसर्जन गरेर गरिब बालबालिकालाई बाँडिन्छ) जस्ता पर्यावरण-मैत्री विकल्पहरू लोकप्रिय हुँदैछन्।