सुवास निरौला 

हरेक वर्ष असोजको सुरुआतसँगै नेपाली समाजमा एउटा चिरपरिचित बहस सुरु हुन्छ— नयाँ नोट।

यस वर्ष पनि नेपाल राष्ट्र बैंकले चाडपर्वलाई लक्षित गर्दै नयाँ (कडकडाउँदा) नोट बाँड्ने परम्परागत परिपाटीलाई क्रमशः घटाउँदै ‘सुकिला र सफा नोट’ प्रयोगमा जोड दिने नीति लियो। प्राकृतिक विपद्को संवेदनशीलता, नोट छपाइमा लाग्ने ठूलो राष्ट्रिय खर्च र डिजिटल कारोबार प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले राष्ट्र बैंकले नयाँ नोटको औपचारिक तडकभडक नगरी एटिएम मेसिन र बैंक काउन्टरबाटै नियमित रूपमा सुकिला नोट दिने व्यवस्था मिलायो।

केन्द्रीय बैंकको आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो निर्णय प्राविधिक रूपमा तर्कसङ्गत लाग्न सक्छ। नोट छाप्न लाग्ने करोडौँ रुपैयाँको खर्च, विदेशी मुद्राको भार र दसैँको १५ दिनमै अबिर-अक्षताले नोट बिग्रिने प्राविधिक यथार्थलाई अर्थशास्त्रको सिद्धान्तले ‘राष्ट्रिय नोक्सानी’ का रूपमा व्याख्या गर्छ।

तर, समाज केवल अर्थशास्त्रका नियम, बजेटका सीमा र ब्यालेन्स सिटका पानाहरूबाट मात्र चल्दैन। समाज भावना, संस्कृति, पुस्तान्तरण र साझा स्मृतिहरूको जगमा उभिएको हुन्छ। त्यसैले प्रश्न उठ्छ— के चाडबाडमा नयाँ नोट साट्ने र बालबालिकालाई दक्षिणा दिने परम्परालाई केवल ‘खर्च’ वा ‘आडम्बर’ को तराजुमा मात्रै जोखेर पन्छाउन मिल्छ?

सबै कुराको हिसाब नाफा र घाटामा हुँदैन

हाम्रो समाजमा पछिल्लो समय एउटा यस्तो सोच हाबी हुँदै गएको छ, जसले चाडपर्वका हरेक अवयवलाई ‘फजुलखर्ची’ वा ‘आर्थिक बोझ’ सँग लगेर जोडिदिन्छ। निसन्देह, क्षमताभन्दा बाहिर गएर ऋण काढ्नु, समाजमा रवाफ देखाउन ५०० र १००० का नयाँ गड्डीहरूको प्रदर्शन गर्नु र तडकभडकमा डुब्नु विकृति हो। तर, विकृति र मौलिक परम्परा बीचको भेदलाई हामीले बिर्सनु हुँदैन।

देखासिकी गर्ने मान्छेले नयाँ नोट नभए पनि सुन, महँगो कपडा वा अन्य माध्यमबाट आफ्नो घमण्ड देखाइहाल्छ। तर, आफ्नो गच्छेअनुसार वर्षभरिको दुःख बिर्सेर परिवार र बालबालिकाका लागि दसैँ मनाउने एउटा सामान्य नेपालीको भावनालाई ‘आडम्बर’ भन्न मिल्दैन।

दसैँमा मान्यजनको हातबाट टीका थापेपछि दक्षिणाका रूपमा पाइने ५, १०, २० वा ५० रुपैयाँको त्यो कडकडाउँदो नयाँ नोट कुनै आर्थिक पूँजी होइन, त्यो त आत्मीयता, आशीर्वाद र समृद्धिको एउटा पवित्र प्रतीक हो। त्यसलाई केवल ‘कागजको खर्च’ का रूपमा हेर्नु हाम्रो सांस्कृतिक मनोविज्ञानप्रतिको संकुचित बुझाइ मात्र हो। जीवनमा सबै कुराको मूल्य पैसामा तोक्न सकिँदैन, केही कुराहरू हृदयको गहिराइसम्म जोडिएका हुन्छन्, जसको कुनै मूल्य हुँदैन।

बाल्यकालको नोस्टाल्जिया र नयाँ नोटको सुवास

हामी सबैको बाल्यकालको स्मृतिमा दसैँको एउटा अमिट तस्बिर सुरक्षित छ। नयाँ लुगाको गन्ध, पिङको मच्चाइ, आकाशमा उडेका चङ्गा र त्योभन्दा पनि बढी— मान्यजनबाट टीका लगाएर हातमा थापेको त्यो नयाँ नोटको खस्रो कडकडाहट।

टीका लगाएपछि पाएका ती साना-साना नयाँ नोटहरूलाई पट्याएर खल्तीमा वा सानो पर्समा राख्नु, दिनभरि पटक-पटक निकालेर गन्नु, सुँघ्दा आउने त्यो नयाँ मसीको विशेष बास्ना अनुभव गर्नु र दाजुभाइ-दिदीबहिनीसँग “कसको धेरै भयो” भनेर खुसी साट्नु— यो कुनै आर्थिक लेनदेन थिएन, यो त बाल्यकालको एउटा जादुमयी उत्सव थियो।

बालमनोविज्ञानको यो निष्कलङ्क खुसीलाई कसरी आडम्बर भन्न सकिन्छ? त्यो त एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई सुम्पिने वात्सल्य र मायाको मूर्त रूप थियो। आज हामी वयस्क भएर आफ्नै खुट्टामा उभिँदा पनि बाल्यकालको दसैँ सम्झँदा मन किन पुलकित हुन्छ? किनकि त्यहाँ यस्तै साना-साना, तर जीवनभर नमेटिने रङ्गीन सम्झनाहरू जोडिएका थिए।

सिक्कादेखि डिजिटलसम्म : कथा बन्दै गएको हाम्रो संस्कृति

संस्कृतिको इतिहास हेर्ने हो भने समयसँगै यसको स्वरूप बदलिँदै आएको छ। हाम्रा बाजेबज्यैको पालामा दसैँमा चाँदीका मोहर र तामाका सिक्का दक्षिणा दिने चलन थियो। त्यो पुस्ताका लागि सिक्काको त्यो ‘टिनिक्क’ आवाज नै दसैँको संगीत थियो।

जब धातुका सिक्काको ठाउँ कागजी नोटले लियो, समाजले त्यसलाई सहर्ष स्वीकार गर्‍यो। पूजा र टीकाको पवित्रतासँग जोडेर सफा र नयाँ नोट दिने एउटा नयाँ परम्परा बन्यो, जसले दशकौँसम्म नेपालीहरूको मनमा चाडपर्वको मिठास भरिरह्यो।

आज हामी डिजिटल युगमा छौँ। क्युआर कोड, मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल वालेटले हाम्रो दैनिक जीवनलाई निकै सहज बनाएका छन्। तर, के चाडपर्वलाई पनि हामीले पूर्णतया ‘डिजिटल’ बनाउन सक्छौँ?

भोलिका दिनमा जब हामीले आफ्ना छोरानातिलाई मोबाइलको स्क्रिन देखाउँदै ‘तिम्रो खातामा दक्षिणा पठाइदिएँ’ भनौँला, के त्यो बालकले आफ्नो बाल्यकालमा त्यही रोमाञ्च र आत्मीयताको अनुभूति गर्न सक्ला, जुन हामीले नयाँ नोट हातमा समात्दा पाएका थियौँ? पक्कै सक्दैन।

कतै हामीले विकास र आधुनिकीकरणको नाममा आफ्ना भावी सन्ततिलाई ती प्रत्यक्ष अनुभूतिहरूबाट वञ्चित त गर्दै छैनौँ ? के हामीले हाम्रा छोरानातिलाई “हाम्रो पालामा दसैँमा नयाँ नोट दिने चलन थियो रे” भनेर एउटा दन्त्यकथा मात्र सुनाउनुपर्ने दिन आउन लागेको हो ?

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा— आज पनि हाम्रो समाजमा भौतिक कागजी नोटको प्रचलन पूर्ण रूपमा हराएको छैन। जबसम्म देशमा नगद नोटको कारोबार जीवित छ, तबसम्म वर्षको एकपटक आउने यस्ता महान् चाडपर्वमा नयाँ र सफा नोटको परम्परालाई जानीजानी किन मार्ने ?

राज्यको दायित्व र जनभावनाको सेतु

केन्द्रीय बैंकले वित्तीय अनुशासन, नोटको जतन र खर्च व्यवस्थापनमा ध्यान दिनु उसको व्यावसायिक धर्म हो। नोटमा अबिर-अक्षता नलगाउन जनचेतना फैलाउनु, फोहोर हुन नदिनु र ठूला दरका नोटको गैरकानुनी भण्डारण रोक्नु राज्यको सही कदम हो।

तर, राज्य भनेको केवल एउटा हिसाबकिताब राख्ने संस्था मात्र होइन; राज्य आफ्ना नागरिकका सांस्कृतिक भावनाहरूको संरक्षक पनि हो। सर्वसाधारण नागरिकले आफ्ना साना नानीहरूका लागि खोज्ने ५, १०, २०, ५० वा १०० रुपैयाँका साना नोटहरूले देशको अर्थतन्त्रलाई टाट पल्टाउँदैनन्। बरु, त्यसले जनतामा चाडपर्वप्रतिको अपनत्व, उमंग र राज्यप्रतिको भरोसा बढाउँछ।

त्यसैले, खर्च घटाउने नाममा यस्ता भावनात्मक कडीहरूलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुभन्दा पनि नोटको जतन गर्ने संस्कार सिकाउँदै, साना दरका नोटहरूको सहज वितरणको ढोका खुला राख्नु नै राज्य र नागरिकबीचको सही सन्तुलन हुन सक्छ।

जीवनका साना रङ्गहरूको रक्षा

हामी यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौँ, जहाँ हाम्रा धेरै मौलिक परम्पराहरू क्रमशः हराउँदै गएका छन्। गाउँघरका लिङ्गे पिङहरू घट्दै छन्, माटोको घर लिप्ने र रङ्ग्याउने चलन पातलिँदै छ, आफन्तको घरघरै पुगेर टीका लगाउने आत्मीयता फोन र सामाजिक सञ्जालको सन्देशमा सीमित हुँदैछ।

यी सबै परिवर्तनका बीच दसैँमा नयाँ नोटको त्यो सानो कडकडाहट अझै पनि जीवित रहेको एउटा यस्तो परम्परा हो, जसले हाम्रो बाल्यकाललाई आजको पुस्तासँग जोड्ने पुलको काम गरिरहेको छ। यो कुनै महँगो विलासिता होइन, यो त हाम्रा चाडपर्वहरूको एउटा अबोध र सुन्दर रङ्ग हो।

परिवर्तन प्रकृतिको नियम हो। प्रविधि अगाडि बढ्छ र भोलिको पुस्ताले आफ्नै नयाँ तरिकाले चाडबाड मनाउला। तर, जबसम्म हामीसँग भावना छ, जबसम्म हाम्रा बालबालिकाको अनुहारमा त्यो नयाँ नोटको स्पर्शले ल्याउने चम्किलो मुस्कान जीवित छ, तबसम्म यो परम्परालाई हामीले गर्वका साथ निरन्तरता दिनुपर्छ।

विकास र प्रविधिको गतिलाई रोक्न नसकिए पनि, चाडबाडका यस्ता साना-साना मिठासहरूलाई कम्तीमा हाम्रो पुस्ताले सहजताका साथ जोगाइराख्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।