शेयर बजार वा कुनै पनि व्यवसायमा सफलता हासिल गर्नु केवल भाग्य वा हल्लाको खेल होइन। यो ज्ञान, अनुशासन र बजार मनोविज्ञानको संयुक्त रूप हो। 

विश्वका सफल लगानीकर्ता वारन बफेट भन्छन्— “तपाईं जति धेरै सिक्नुहुन्छ, त्यति नै धेरै कमाउनुहुन्छ।” बफेट स्वयं आफ्नो दिनको ८० प्रतिशत समय पुस्तक र प्रतिवेदनहरू पढ्नमा बिताउँछन्।

नेपालमा पनि शेयर बजार (नेप्से) र अन्य वित्तीय क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने लगानीकर्ताको सङ्ख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। तर, सही ज्ञानको अभावमा धेरै साना लगानीकर्ताहरूले आफ्नो मिहिनेतको कमाई गुमाउनुपरेको अवस्था छ।

बजारको उतारचढावलाई बुझ्न, जोखिम व्यवस्थापन गर्न र दीर्घकालीन सम्पत्ति सिर्जना गर्न प्रत्येक लगानीकर्ताले पढ्नैपर्ने केही कालजयी (Must-Read) पुस्तकहरूको चर्चा यहाँ गरिएको छ:

१. द इन्टेलिजन्ट इन्भेस्टर (The Intelligent Investor) – बेन्जामिन ग्राहम

शेयर बजारको संसारमा यस पुस्तकलाई 'लगानीको बाइबल' मानिन्छ। वारन बफेटका गुरु बेन्जामिन ग्राहमद्वारा लिखित यो पुस्तकले 'भ्यालु इन्भेस्टिङ' (Value Investing) को जग बसालेको हो।

मुख्य सन्देश: बजारको अल्पकालिक उतारचढाव वा हल्लाको पछि नलागी कम्पनीको वास्तविक मूल्य (Intrinsic Value) हेरेर लगानी गर्नुपर्छ। यसले लगानी (Investment) र सट्टेबाजी (Speculation) बीचको भिन्नता प्रस्ट पार्छ।

२. रिच ड्याड पुअर ड्याड (Rich Dad Poor Dad) – रोबर्ट कियोसाकी

वित्तीय साक्षरताको सुरुआत गर्नका लागि यो संसारकै सबैभन्दा लोकप्रिय पुस्तक हो। यसले सम्पत्ति (Assets) र दायित्व (Liabilities) बीचको आधारभूत फरकलाई सरल भाषामा बुझाउँछ।

मुख्य सन्देश: पैसाका लागि काम गर्नुको साटो पैसालाई आफ्नो लागि काम गराउनुपर्छ। यस पुस्तकले लगानीकर्तालाई नियमित आम्दानी दिने सम्पत्ति जोड्न र फजुल खर्च नियन्त्रण गर्न प्रेरित गर्छ।

३. द साइकोलोजी अफ मनी (The Psychology of Money) – मोर्गन हाउसेल

शेयर बजारमा सफलता गणित वा वित्तीय गणित भन्दा बढी लगानीकर्ताको व्यवहार र मनोविज्ञानमा निर्भर हुन्छ। मोर्गन हाउसेलले १९ वटा छोटा कथा सङ्ग्रहलमार्फत मानिस र पैसाको सम्बन्धलाई बडो रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्।

मुख्य सन्देश: धनी हुनु र धनी रहिरहनु दुई फरक कुरा हुन्। बजारमा धैर्यता, अनुशासन र चक्रवृद्धि (Compounding) को शक्तिले नै मानिसलाई वास्तविक आर्थिक स्वतन्त्रता दिन्छ।

४. वान अप अन वाल स्ट्रिट (One Up On Wall Street) – पिटर लिन्च

विश्वका सफल फण्ड म्यानेजर पिटर लिन्चद्वारा लिखित यो पुस्तक साधारण र साना लगानीकर्ताहरूका लागि अत्यन्तै उपयोगी छ।

मुख्य सन्देश: साना लगानीकर्ताले आफ्नो दैनिक जीवनमा देखिरहेका र प्रयोग गरिरहेका उपभोग्य वस्तु/सेवा उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूबाटै उत्कृष्ट शेयर छनोट गर्न सक्छन्। "आफूले बुझेको व्यवसायमा मात्र लगानी गर्नुहोस्" भन्ने यसको मूल मर्म हो।

५. द लिटिल बुक अफ कमन सेन्स इन्भेस्टिङ (The Little Book of Common Sense Investing) – जोन् सी. बोगल

इन्डेक्स फण्डका संस्थापक जोन् बोगलको यो पुस्तक विशेष गरी कम जोखिममा सुरक्षित प्रतिफल चाहने लगानीकर्ताका लागि कोसेढुङ्गा साबित हुन्छ।

मुख्य सन्देश: बजारलाई जित्ने (Outperform गर्ने) होडबाजीमा धेरै शुल्क वा कमिसन खर्च गर्नुभन्दा सिङ्गो बजार वा म्युचुअल फण्ड/इन्डेक्समा दीर्घकालीन लगानी गर्नु नै सबैभन्दा बुद्धिमानी रणनीति हो।

नेपालको शेयर बजार अझै पनि परिपक्व भइसकेको छैन। यहाँ प्राय: चियागफ, सामाजिक सञ्जालका 'टिप' र हल्लाका भरमा लगानी गर्ने परिपाटी छ। यस्तो अवस्थामा विदेशी लेखकहरूका यी सिद्धान्तहरूलाई नेपाली अर्थतन्त्र, सूचीकृत कम्पनीहरूका वित्तीय विवरण र नेपाल राष्ट्र बैंक तथा धितोपत्र बोर्डका नीतिहरूसँग जोडेर अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

वित्तीय बजारमा लगानी गर्नुअघि आफैँमा लगानी (Self-Investment) गर्नु सबैभन्दा उत्तम निर्णय हो। पुस्तकहरूले लगानीकर्तालाई केवल पैसा कमाउने तरिका मात्र सिकाउँदैनन्, बजार घट्दा नआत्तिने धैर्यता र बढ्दा मात्तिने लोभबाट बच्ने संयमता पनि प्रदान गर्छन्।