दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा नयाँ लुगा, टीका, जमरा, आफन्तसँगको भेटघाट र मीठा परिकारको सम्झना आउँछ। वर्षभरि कामकाजमा व्यस्त रहनेहरू दसैँमा परिवारसँग बसेर रमाउने, आफन्त भेट्ने र मीठोमसिनो खाने गर्छन्। त्यसैले दसैँलाई राम्रो लगाउने र मीठो खाने चाडका रूपमा पनि लिइन्छ।

दसैँको खानपानको चर्चा गर्दा सबैभन्दा पहिले मासुका परिकारको सम्झना आउँछ। खसीको मासु, भुटन, पक्कु र मासुका विभिन्न परिकार धेरै परिवारको दसैँको भोजमा समेटिन्छन्। तर सबै नेपालीले मासु खाँदैनन्। धार्मिक आस्था, पारिवारिक संस्कार, व्यक्तिगत रुचि वा जीवनशैलीका कारण शाकाहारी भोजन गर्नेहरू पनि उत्तिकै छन्। उनीहरूका लागि दसैँमा के पकाउने, पाहुनालाई के खुवाउने र मासुबिनै कसरी विशेष भोज तयार गर्ने भन्ने जिज्ञासा हुन सक्छ।

शाकाहारीले पनि दसैँमा विभिन्न स्वादिला र पोषणयुक्त परिकार बनाएर चाडको रमाइलो गर्न सक्छन्। पनिर, च्याउ, विभिन्न तरकारी, गेडागुडी, दूध, दही, फलफूल र मिठाईका परिकारबाट दसैँको थालीलाई विविधतायुक्त बनाउन सकिन्छ। घरमा उपलब्ध सामग्री र परिवारको रुचिअनुसार सामान्य खानालाई पनि विशेष परिकारका रूपमा तयार गर्न सकिन्छ।

पनिर, च्याउदेखि गेडागुडीसम्मका परिकार

दसैँको भोजमा मासु नखानेहरूका लागि पनिर र च्याउ स्वादिला विकल्प बन्न सक्छन्। पनिरको तरकारी, च्याउको मसला, आलु–काउली, मिक्स भेजिटेबल र विभिन्न प्रकारका दाल तथा गेडागुडीबाट स्वादिष्ट भोजन तयार गर्न सकिन्छ। पाहुनाका लागि केही फरक परिकार बनाउन चाहनेले पनिरको ग्रेभी, तरकारी पुलाउ वा च्याउको परिकार रोज्न सक्छन्।

त्यस्तै, सिमी, चना, मटर, केराउ र राजमाजस्ता गेडागुडीलाई विभिन्न तरिकाले पकाएर खान सकिन्छ। धेरै प्रकारका गेडागुडी मिसाएर बनाइने क्वाँटीजस्तो परिकार पनि शाकाहारी भोजनमा समावेश गर्न सकिन्छ। यस्ता खानेकुराले भोजनमा विविधता थप्नुका साथै प्रोटिन र अन्य पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न सहयोग गर्छन्।

टोफु, कुरिलो र हरियो सागसब्जीलाई पनि खानामा समेट्न सकिन्छ। गाउँघरमा उपलब्ध फर्सी, सिमी, बोडी, काउली, इस्कुस र अन्य मौसमी तरकारीबाट परिकार बनाउन सकिन्छ। यसरी स्थानीय सामग्री प्रयोग गर्दा धेरै खर्च नगरी पनि परिवार र पाहुनाका लागि स्वादिलो दसैँको भोजन तयार गर्न सकिन्छ।

दूध, दही, मोहीदेखि खीरसम्म

शाकाहारी भोजनमा दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको पनि महत्त्वपूर्ण स्थान छ। दूध, दही, मोही र घिउलाई आफ्नो रुचि र आवश्यकताअनुसार भोजनमा समावेश गर्न सकिन्छ। दूधबाट तयार हुने खीर, सेवई र विभिन्न मिठाई दसैँमा खान सकिने परिकार हुन्।

दूधमा सेवई र सुक्खा फलफूल मिसाएर बनाइने परिकारले मिठाईको विकल्प दिन्छ। त्यस्तै, चामलको खीर, हलुवा र अन्य घरेलु मिठाई पनि दसैँको भोजमा समावेश गर्न सकिन्छ। घरमा पाहुना आउँदा यस्ता परिकारले भोजनलाई थप विशेष बनाउन सक्छन्।

कतिपय परिवारमा परम्परागत रूपमा बनाइने सेलरोटी, पुरी र अन्य शाकाहारी खाजासमेत दसैँको खानपानमा समेटिन्छन्। आफ्नो परिवारको चलनअनुसार यस्ता परिकारलाई चाडको थालीमा राख्न सकिन्छ।

अचार, सलाद र फलफूलले थप्छन् स्वाद

दसैँको भोजनमा मुख्य परिकारसँगै अचार, सलाद र फलफूल समावेश गर्दा स्वाद र पोषण दुवैमा विविधता आउँछ। गोलभेँडा, तिल, भटमास, मूला, कागती तथा अन्य सामग्रीबाट आफ्नो रुचिअनुसार अचार तयार गर्न सकिन्छ।

गाजर, मुला, काँक्रो र अन्य ताजा तरकारीलाई सलादका रूपमा खान सकिन्छ। त्यस्तै, स्याउ, केरा, सुन्तला, अंगुर, नासपातीजस्ता मौसमी फलफूललाई पनि भोजनमा समावेश गर्न सकिन्छ। फलफूल र तरकारीबाट विभिन्न भिटामिन, खनिज तथा फाइबर प्राप्त हुन्छ।

दसैँमा पाहुनालाई मासुका परिकार मात्रै खुवाउनुपर्छ भन्ने छैन। विभिन्न तरकारी, दाल, अचार, सलाद र फलफूलसहितको शाकाहारी भोजनले पनि भोजलाई स्वादिलो र आकर्षक बनाउन सक्छ।

बदाम, काजु, किसमिसदेखि ओखरसम्म

दसैँमा मिठाई र खाजाका रूपमा सुक्खा फलफूल तथा गेडागुडी पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। बदाम, काजु, किसमिस र ओखरमा विभिन्न पोषक तत्त्व, स्वस्थ बोसो र फाइबर पाइन्छ। यस्ता खानेकुरा खीर, सेवई र अन्य मिठाईमा मिसाएर वा खाजाका रूपमा खान सकिन्छ।

यद्यपि, सुक्खा फलफूलमा ऊर्जा र क्यालोरीको मात्रा पनि बढी हुने भएकाले आवश्यकताअनुसार उचित मात्रामा सेवन गर्नु उपयुक्त हुन्छ। त्यस्तै, दसैँमा मिठाई, चिल्लो र गुलियो खानेकुरा धेरै खाइने भएकाले भोजनमा विविधता र सन्तुलन कायम गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

दसैँको खानपानलाई मासुका परिकारसँग मात्र जोडेर हेर्नु आवश्यक छैन। पनिर, च्याउ, दाल, गेडागुडी, विभिन्न तरकारी, खीर, हलुवा, फलफूल र अन्य शाकाहारी परिकारबाट पनि आकर्षक भोज तयार गर्न सकिन्छ। परिवारको रुचि, स्थानीय उत्पादन र खानपानसम्बन्धी मान्यताअनुसार परिकार छनोट गर्न सकिन्छ।

दसैँमा कसैले मासुका परिकारबाट चाडको स्वाद लिन्छन् भने कसैले शाकाहारी भोजनबाट। खानपानको शैली फरक भए पनि परिवारसँग बसेर खानु, आफन्तलाई स्वागत गर्नु र खुसी बाँड्नु नै चाडको मुख्य विशेषता हो।

अन्ततः दसैँको वास्तविक रमाइलो थालीमा मासु छ कि छैन भन्नेमा मात्र सीमित हुँदैन। आफ्नो रुचि र मान्यताअनुसार स्वादिष्ट भोजन तयार गर्दै परिवार र आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्नु पनि दसैँ मनाउने उत्तिकै सुन्दर तरिका हो।

शाकाहारी भोजन स्वास्थ्यका लागि कति उपयोगीर ?

शाकाहारी भोजनलाई सन्तुलित रूपमा तयार गर्न सकिएमा यसबाट शरीरलाई आवश्यक पर्ने धेरै पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न सकिन्छ। तर शाकाहारी हुँदैमा स्वतः स्वस्थ भइन्छ भन्ने होइन। भोजनमा प्रोटिन, क्याल्सियम, आइरन, भिटामिन र अन्य आवश्यक पोषक तत्त्व पर्याप्त छन् कि छैनन् भन्ने कुराले स्वास्थ्यमा महत्त्व राख्छ।

दाल, चना, राजमा, सिमी, मटर, भटमास, पनिर र टोफु प्रोटिनका उपयोगी स्रोत हुन्। दूध, दही तथा अन्य दुग्धजन्य पदार्थबाट क्याल्सियम प्राप्त गर्न सकिन्छ। हरियो सागसब्जी, गेडागुडी र विभिन्न फलफूलले पनि पोषणमा योगदान पुर्‍याउँछन्।

हरियो सागसब्जीमा फोलेटलगायत विभिन्न पोषक तत्त्व पाइन्छन्। आइरन प्राप्त गर्न गेडागुडी र हरियो सागसब्जी उपयोगी हुन्छन्। वनस्पतिजन्य स्रोतबाट प्राप्त आइरन शरीरमा राम्रोसँग अवशोषित हुन भिटामिन सीयुक्त खानेकुरा, जस्तै कागती, अमला वा सुन्तलासँग खान सकिन्छ। पूर्ण रूपमा शाकाहारी अर्थात् दूध र अण्डासमेत नखाने व्यक्तिले भिटामिन बी१२ लगायतका पोषक तत्त्वको पर्याप्त स्रोतबारे विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

त्यसैले दसैँमा शाकाहारी भोजन गर्दा पनि एउटै प्रकारको खाना मात्र नखाई विभिन्न खाद्य समूह समावेश गर्नु उपयुक्त हुन्छ।