कार्तिकको पारिलो घाम, घरका भित्तामा पोतिएको नयाँ रङ र आँगनभरि ढकमक्क फुलेका पहेँला सयपत्री अनि बैजनी मखमली। साँझ परेपछि झलमल्ल बल्ने पाला र बिजुलीका बत्तीहरूले गाउँदेखि सहरसम्म एउटा स्वर्णिम चमक छरिदिन्छन्।

कतै मण्डप सजाएर ‘म्हः पूजा’को तयारी भइरहेको छ, कतै मादलको तालमा देउसी–भैलो घन्किरहेको छ त कतै दिदीबहिनीहरू ओखर र सप्तरङ्गी टीका जोहो गर्दैछन्। पर्व एउटै हो, तिहार। तर यसलाई मनाउने शैली, परम्परा र भाकाहरू अनेक छन्। यही बहुसांस्कृतिक सुन्दरताभित्र नेपाली समाजको साझा र मौलिक पहिचान मुस्कुराइरहेको छ।

तिहारको उज्यालोसँगै काठमाडौँ उपत्यका र देशभरिका नेवार बस्तीहरूमा नेपाल संवत्‌को नयाँ वर्षको उमङ्ग छाउँछ। गोवर्धन पूजाकै साँझ नेवार समुदायमा एउटा अनुपम र दार्शनिक पर्व मनाइन्छ— ‘म्हः पूजा’। ‘म्ह’ अर्थात् आफ्नै शरीर वा आत्मा। संसारलाई पुज्नुअघि मानिसले आफ्नै शरीर, मन र चेतनालाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने गहिरो जीवनदर्शन यसमा लुकेको छ। भुइँमा चामलको पीठो, अबिर, फूल र फलफूलले परिवारका प्रत्येक सदस्यका लागि छुट्टाछुट्टै कलात्मक मण्डल बनाइन्छ।

परिवारका सबै सदस्य लहरै बसेर आत्मपूजा गर्छन्, सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्छन्। त्यसपछि पञ्चतत्वको प्रतीक मानिने ‘सगुन’ ९अण्डा, माछा, मासु, बारा र रक्सी० ग्रहण गरिन्छ। परिवारका सबै पुस्ता एकै ठाउँमा बसेर हाँसखेल गर्दै नयाँ वर्षको स्वागत गर्ने यो परम्पराले पारिवारिक आत्मीयतालाई कसिलो बनाउँछ।

तिहारलाई जीवित र गुञ्जायमान बनाउने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देउसी–भैलो हो। साँझ परेपछि जब युवायुवती र बालबालिका परम्परागत पोसाकमा सजिएर घर–घर पुग्छन्, तब सुनसान आँगनहरू पनि उत्सवको रङ्गमञ्च बन्छन्। ‘हरियो गोबरले लिपेको, लक्ष्मीपूजा गरेको।।।’ भन्दै गाइने भैलो होस् वा ‘ए भन भन भाइ हो— देउसीरे!’ भन्दै दिइने लयात्मक आशिष, देउसी–भैलो नेपाली लोकसाहित्य र सङ्गीतको जिउँदो इतिहास हो। यहाँ कुनै ठूलो–सानो वा धनी–गरिबको पर्खाल हुँदैन। घरधनीले आँगनमा नाच्नेहरूलाई सेलरोटी र दक्षिणा दिन्छन् भने देउसेहरूले घरपरिवारको सुख, शान्ति र प्रगतिका लागि मन खोलेर आशिष दिन्छन्। यो केवल नाचगान मात्र नभई समाजलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने सामाजिक पुल पनि हो।

तिहारको पाँचौँ दिन आउने भाइटीका मानवीय सम्बन्धको सबैभन्दा कोमल र पवित्र पाटो हो। यमराज र यमुनाको पौराणिक कथासँग जोडिएको यो पर्व दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको अगाध प्रेमको प्रतीक मानिन्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको अगाडि ओखर फोरेर यमराजको बाटो छेक्ने, तेलको धाराले घेरा हाल्ने, कहिल्यै नओइलाउने मखमली माला पहिराइदिने र निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने चलन छ। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको रक्षाको सङ्कल्प गर्दै दक्षिणा र उपहार दिन्छन्। आजको व्यस्त जीवनमा टाढिएका दाजुभाइ र दिदीबहिनीलाई एउटै छानामुनि ल्याएर मिठा परिकार साटासाट गराउने यो पर्व केवल धार्मिक विधिमा सीमित छैन, यो त मनहरूको आत्मीय पुनर्मिलन हो।

नेपालको भौगोलिक विविधताजस्तै तिहार मनाउने चलन पनि क्षेत्रअनुसार मौलिक देखिन्छ। तराई–मधेशका मिथिला, थारूलगायत समुदायमा यसलाई ‘दिवाली’का रूपमा धूमधामले मनाइन्छ। यहाँ गोवर्धन पूजाका दिन गाई–गोरुलाई रङ र तेल लगाएर सिँगार्ने, गोबरको गोवर्धन पर्वत बनाएर पूजा गर्ने र ‘गोधन’ पर्व मनाउने चलन छ। पहाड र उपत्यकामा भने काग, कुकुर, गाई, गोरु हुँदै मानिससम्मको पूजा गरेर प्रकृतिका हरेक प्राणीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अनौठो संस्कार पाइन्छ। विभिन्न जनजाति समुदायले पनि आफ्नै स्थानीय बाजा, मौलिक भाका र भेषभूषासहित तिहारलाई अपनत्व दिएर मनाउँदै आएका छन्।

तिहार सौन्दर्य र सिर्जनाको पनि पर्व हो। गाउँघरमा रातो माटो र कमेरोले घर लिपेर चिटिक्क पारिन्छ भने सहरमा चामलको पीठो र रङहरूको संयोजनबाट आँगनमा मनमोहक ‘रङ्गोली’ बनाइन्छ। माटोका पालामा तेल र कपासको बत्ती बाल्नुको अर्थ केवल घर उज्यालो पार्नु मात्र होइन, परम्परागत कुमाले संस्कृति र स्थानीय स्रोतसाधनलाई सम्मान गर्नु पनि हो। प्लास्टिकका मालाभन्दा खेतबारीमै फुलेका सयपत्री र मखमलीको सुगन्धले तिहारलाई प्रकृतिको उत्सवका रूपमा स्थापित गरेको छ।

समय बदलिएसँगै चाडपर्व मनाउने शैलीमा पनि केही फेरबदल आएको छ। आज माटोका पालाको ठाउँ चिनियाँ बिजुली बत्तीले र मादलको तालको ठाउँ ठूला स्पिकरहरूले लिन थालेका छन्। देउसीका मौलिक लोकभाका हराएर रेकर्ड गरिएका आधुनिक गीतमा नाच्ने चलन पनि बढेको छ। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा फेरि आफ्नो मौलिकता खोज्ने नयाँ पुस्ताको चाहना पनि उत्तिकै बढेको देखिन्छ। युवाहरू परम्परागत दौरा–सुरुवाल र गुन्यू–चोली लगाएर मादल घन्काउँदै देउसी खेल्न थालेका छन् भने सामाजिक सञ्जालमा म्हः पूजाको दर्शन र भाइटीकाको महत्त्वबारे बहस हुन थालेका छन्।

वास्तवमा तिहार केवल बत्ती बाल्ने र मिठो खाने चाड मात्र होइन। यो त प्रकृतिका पशुपन्छीप्रति कृतज्ञ हुने, आफ्नै शरीर र आत्मालाई सम्मान गर्ने, दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई ताजा बनाउने र सिङ्गो समाजलाई देउसीको भाकामा जोड्ने एउटा साझा चौतारी हो। नेवारको म्हः पूजा होस् वा पहाडको देउसी–भैलो, मधेशको गोधन होस् वा हिमालको उज्यालो— यी सबै फरक–फरक रङहरू मिलेर नै नेपालको एउटै सुन्दर इन्द्रेणी बनेको छ। अनेकताभित्रको यही आत्मीय एकता नै तिहारले नेपाली समाजलाई दिने सबैभन्दा सुन्दर सन्देश हो।