तिहार नजिकिँदै छ। बजारमा चहलपहल बढ्न थालेको छ। पसलहरूमा झिलिमिली बत्ती झुन्डिन थालेका छन्। फूलमाला किन्नेको भीड छ। मिठाई पसलमा पनि ग्राहकको आवतजावत बढेको छ। घरघरमा सरसफाइ र सजावटको तयारी चलिरहेको छ।

कसैलाई लक्ष्मीपूजाका लागि सामान किन्नु छ, कसैलाई भाइटीकाको उपहार जुटाउनु छ। बालबालिकालाई नयाँ कपडा चाहिएको छ भने युवायुवती देउसी–भैलोको तयारीमा जुटेका छन्।

तिहार आउँदा घरमा यस्तै रौनक देखिन्छ। तर यही रौनकका बीच एउटा अर्को दृश्य पनि छ, जुन बजारको भीडमा त्यति देखिँदैन। त्यो हो, विदेशमा बसेर आफ्नो परिवार सम्झिरहेका नेपालीहरूको कथा।

नेपालमा घर सजिँदै गर्दा कतिपय नेपाली परदेशको कोठामा बसेर भिडियो कलमा आफ्नो घरको तयारी हेरिरहेका हुन्छन्। घरमा भाइटीकाको सामान जुटिरहेको हुन्छ, तर उनीहरूलाई यसपालि पनि दिदीबहिनीको हातबाट टीका लगाउन नपाइने चिन्ता हुन्छ। कसैको मन घर फर्किन चाहन्छ, तर बिदा मिल्दैन। कसैलाई आर्थिक जिम्मेवारीले रोकिरहेको हुन्छ।

यही बीच उनीहरूले पठाएको पैसाले घरमा तिहारको किनमेल भइरहेको हुन्छ। यसरी हेर्दा तिहारको झिलिमिली र रेमिट्यान्सबीच केवल पैसाको सम्बन्ध छैन, यसमा माया, जिम्मेवारी, त्याग र परिवारप्रतिको समर्पण पनि जोडिएको छ।

तिहारको किनमेलमा परदेशीको कमाइ

तिहार अन्य समयभन्दा अलि बढी खर्च हुने चाड पनि हो। नयाँ कपडा, जुत्ता, मिठाई, फलफूल, फूलमाला, पूजा सामग्री र घर सजाउने बत्ती किन्नुपर्ने हुन्छ। आफन्तलाई उपहार दिनुपर्ने र पाहुनाको सत्कार गर्नुपर्ने भएकाले घरायसी खर्च पनि बढ्छ।

यस्तो बेला विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यले पठाएको पैसाले धेरै घरको बजेट सम्हालिरहेको हुन्छ। कतार, मलेसिया, साउदी अरब, यूएई, दक्षिण कोरिया, जापान, अस्ट्रेलिया, अमेरिका लगायतका देशमा काम गरिरहेका नेपालीले पठाएको रकमबाट परिवारले चाडपर्वको तयारी गर्छन्।

कसैले तिहार आउनुअघि नै पैसा पठाएर आमालाई बजार जान भन्छन्। कसैले बहिनीलाई भाइटीकामा आफूले किन्न नपाएको उपहार किन्न पैसा पठाउँछन्। कसैले छोराछोरीका लागि नयाँ कपडा किन्न आग्रह गर्छन्।

बजारमा बढेको चहलपहल हेर्दा सबै खर्च रेमिट्यान्सबाटै भएको त होइन, तर विदेशबाट आएको पैसाले नेपाली परिवारको चाडपर्व मनाउने क्षमतालाई बलियो बनाएको कुरा अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

परदेशमा काम, घरमा चाडपर्व

रेमिट्यान्सको चर्चा गर्दा हामी प्रायः अर्बौं रुपैयाँका तथ्याङ्क सुन्छौँ। तर ती तथ्याङ्कभित्र कति मानिसका सपना, संघर्ष र बाध्यता मिसिएका छन् भन्ने कुरा पनि बुझ्न आवश्यक छ।

कोही घरको ऋण तिर्न विदेश पुगेका छन्। कोही छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिन। कसैले घर बनाउन त कसैले आमाबुबाको उपचार गराउन। धेरैका लागि विदेश जानु रहरभन्दा बढी बाध्यता बनेको छ।

चाडपर्वका बेला यो दूरी झन् महसुस हुन्छ। घरमा परिवारका सबै सदस्य भेला भएर रमाइलो गरिरहेका हुन्छन्। दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाइरहेका हुन्छन्। देउसी–भैलोको आवाज गाउँघरमा गुञ्जिरहेको हुन्छ। तर परदेशमा रहेका नेपालीका लागि त्यो दिन अरू दिनजस्तै काम गरेर बित्न सक्छ।

कसैले कामबाट समय निकालेर भिडियो कल गर्छन्। कसैले मोबाइलको स्क्रिनमै परिवारसँग खुसी साट्छन्। कतिपयले सम्भव भएसम्म बिदा मिलाएर घर फर्कने प्रयास गर्छन्।

पैसा पठाएर परिवारको आवश्यकता पूरा गर्न सकिएला, तर आमाको हातको खाना, दिदीबहिनीको हातको भाइटीका र परिवारसँगै बसेर हाँस्न पाउने समयको मूल्य पैसाले तिर्न सक्दैन।

त्यसैले रेमिट्यान्सलाई केवल आर्थिक कारोबारका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यसको पछाडि परिवारसँग टाढिएर बस्नुपरेको पीडा र जिम्मेवारी पूरा गर्ने प्रयास पनि जोडिएको हुन्छ।

घरको खुसीसँगै देशको अर्थतन्त्रमा पनि योगदान

रेमिट्यान्सले नेपाली परिवारको जीवनमा मात्र होइन, देशको अर्थतन्त्रमा पनि ठूलो भूमिका खेलेको छ। विदेशमा काम गर्ने नेपालीले पठाएको रकमले घरपरिवारको दैनिक खर्च, शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र अन्य आवश्यकतामा सहयोग पुर्‍याउँछ।

यसले देशभित्र वस्तु तथा सेवाको माग बढाउँछ। बजारमा कारोबार चलायमान बनाउँछ र विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा समेत योगदान दिन्छ।

तिहारकै उदाहरण लिऔँ। नयाँ लुगा किन्ने, मिठाई र फलफूल खरिद गर्ने, घर सजाउने, उपहार दिने र घुमफिर गर्ने गतिविधिले बजारमा आर्थिक चहलपहल बढाउँछन्। यस्ता खर्चका पछाडि विदेशबाट आएको आम्दानीको पनि हिस्सा हुन्छ।

यसरी विदेशमा कमाएको पैसा नेपालका पसल, होटल, यातायात, विद्यालय, अस्पताल र विभिन्न व्यवसायसम्म पुग्छ। एउटा परिवारले खर्च गरेको रकम अर्को व्यवसायीको आम्दानी बन्न सक्छ। त्यसैले रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्रभित्र पैसाको प्रवाह बढाउन पनि मद्दत गर्छ।

तर एउटा प्रश्न पनि छ– विदेशमा नेपालीले यति धेरै मेहनत गरेर पठाएको रकमको कति हिस्सा भविष्यका लागि बचत भइरहेको छ र कति हिस्सा दैनिक उपभोगमै सकिइरहेको छ ?

लक्ष्मीपूजासँगै आर्थिक समृद्धिको योजना पनि

तिहारमा लक्ष्मीपूजा गर्दा घरमा धन र समृद्धि भित्रियोस् भन्ने कामना गरिन्छ। घर सफा गरेर दियो बालिन्छ, लक्ष्मीको स्वागत गरिन्छ। तर आर्थिक समृद्धि केवल पूजा गरेर मात्र सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि आम्दानीको सही व्यवस्थापन पनि आवश्यक हुन्छ।

विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यले दुःख गरेर पठाएको पैसा खर्च गर्दा त्यसको दीर्घकालीन महत्त्व पनि बुझ्नुपर्छ। चाडपर्व मनाउनु, परिवारका आवश्यकता पूरा गर्नु र आफ्नो जीवनस्तर सुधार्नु स्वाभाविक हो। तर सबै रकम उपभोगमै खर्च नगरी केही हिस्सा बचत र भविष्यका लागि छुट्याउन सकियो भने त्यसले परिवारलाई थप सुरक्षित बनाउन सक्छ।

उदाहरणका लागि, छोराछोरीको शिक्षामा लगानी गर्ने, सीप विकास गर्ने, सानो व्यवसाय सुरु गर्ने, कृषि तथा पशुपालनमा लगानी गर्ने वा आपत्कालीन कोष बनाउने विकल्प हुन सक्छन्।

शेयर बजार वा अन्य वित्तीय साधनमा लगानी गर्न चाहनेले पनि अरूको देखासिकीमा होइन, आफ्नै अध्ययन र जोखिम वहन गर्ने क्षमताका आधारमा निर्णय गर्नुपर्छ।

विदेशबाट आएको रकमले आजको आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै भोलि पनि आम्दानी दिने आधार बनाउन सक्यो भने मात्र त्यसको दीर्घकालीन लाभ परिवारले लिन सक्छ।

देउसी–भैलो बदलियो, तिहार मनाउने तरिका पनि बदलियो

पहिले गाउँघरमा देउसी–भैलो खेल्न समूह बनाएर घरघर पुग्ने चलन बढी थियो। अहिले पनि त्यो परम्परा छ, तर तिहार मनाउने शैलीमा धेरै परिवर्तन आएको छ।

विदेशमा रहेका नेपालीले भिडियो कलबाट परिवारसँग चाड मनाउँछन्। डिजिटल बैंकिङ र रेमिट्यान्स सेवाले टाढैबाट घरमा पैसा पठाउन सहज बनाएका छन्। कुनै बेला पैसा पठाउन धेरै समय लाग्थ्यो, अहिले प्रविधिका कारण केही मिनेटमै रकम परिवारसम्म पुग्न सक्छ।

तर प्रविधिले पैसा पठाउन सजिलो बनाए पनि परिवारसँगै बसेर चाड मनाउन नपाएको खालीपन भने हटाउन सकेको छैन।

सायद यही कारणले विदेशमा रहेका नेपालीका लागि तिहार अरू चाडभन्दा बढी भावुक बन्ने गर्छ। घरमा सबै जना खुसी हुँदा आफू त्यहाँ हुन नपाएको सम्झनाले मन खिन्न हुन्छ। तर परिवारको अनुहारमा खुसी देख्दा उनीहरूको मेहनत पनि सार्थक भएको महसुस हुन्छ।

यसपालि दियो बाल्दा परदेशीलाई पनि सम्झौँ

तिहारमा हामी सयपत्री र मखमलीका माला लगाउँछौँ। घर सजाउँछौँ, मिठाई बाँड्छौँ र आफन्तसँग खुसी साट्छौँ। तर यही खुसीको एउटा हिस्सा विदेशमा पसिना बगाइरहेका नेपालीको मेहनतबाट पनि आएको हुन सक्छ।

कसैको घरमा नयाँ छाना बनेको छ, कसैका छोराछोरी राम्रो विद्यालयमा पढिरहेका छन्, कसैले आमाबुबाको उपचार गराउन सकेका छन्। यी उपलब्धिका पछाडि परदेशमा बिताएका कठिन दिन र परिवारबाट टाढा रहनुपरेको बाध्यता जोडिएको हुन्छ।

त्यसैले यसपालिको तिहारमा विदेशमा रहेका आफ्ना परिवारका सदस्यलाई पनि सम्झौँ। उनीहरूको कमाइलाई सम्मान गरौँ। अनावश्यक देखासिकी र खर्चभन्दा आवश्यकता, बचत र भविष्यलाई पनि महत्त्व दिऔँ।

तिहारको उज्यालो घरमा बालिएको दियोमा मात्र सीमित छैन। त्यो उज्यालो विदेशमा पसिना बगाउने नेपालीको मेहनतमा पनि छ। उनीहरूले पठाएको पैसाले परिवारको चुलो बलेको छ, बालबालिकाको भविष्य बनेको छ र देशको अर्थतन्त्रलाई समेत टेवा पुगेको छ।