तिहार नेपालीहरूको उज्यालो र उत्साहको पर्व हो। 

घरआँगन झिलिमिली बत्तीले सजाउने, फूलमालाले घर रङ्ग्याउने, देउसीभैलो खेल्ने र दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच आत्मीयता साटासाट गर्ने यस पर्वको आफ्नै विशेषता छ। वर्षभरि आ–आफ्नो काममा व्यस्त रहने परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर खुसी साट्ने अवसर पनि हो तिहार।

तर यस वर्षको तिहार विगतका वर्षहरूजस्तो सहज र उल्लासमय छैन। एकपछि अर्को प्राकृतिक विपत्ति, जनधनको क्षति, भौतिक पूर्वाधारको विनाश र आपूर्ति प्रणालीमा आएको अवरोधले मुलुकको अर्थतन्त्रलाई नै दबाबमा पारेको छ। विपत्तिले प्रभावित नागरिकका लागि चाडपर्वको खुसीभन्दा गुमेको घर, परिवार र जीविकोपार्जन पुनःस्थापित गर्ने चिन्ता ठूलो बनेको छ।

यस वर्ष भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले ठूलो जनधनको क्षति गर्‍यो। बाढीमा परी धेरैले ज्यान गुमाए भने कतिपय बेपत्ता भए। सडक, पुल, बस्ती र जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो क्षति पुग्यो। बाढीले प्रभावित क्षेत्रका नागरिकको जनजीवन अस्तव्यस्त बनाउनुका साथै मुलुकको पूर्वाधार विकास र आर्थिक गतिविधिमा समेत गम्भीर असर पुर्‍यायो।

बाढीबाट क्षतिग्रस्त संरचनाको पुनर्निर्माण अझै चुनौतीपूर्ण छ। दर्जनौँ जलविद्युत् आयोजनाको पुनर्निर्माण र पुनः सञ्चालन गर्नुपर्नेछ। प्रभावित तथा बेपत्ता भएका व्यक्तिका परिवारको सुरक्षित स्थानान्तरण र पुनर्स्थापनाको काम पनि बाँकी छ। घरबार गुमाएका नागरिकका लागि सामान्य जीवनमा फर्किनु नै अहिलेको मुख्य चुनौती बनेको छ।

भोटेकोशीको विपत्तिपछि कालीगण्डकी नदीमा आएको बाढीले पर्वत, बागलुङलगायतका जिल्लामा थप क्षति पुर्‍यायो। बाढीले बस्ती, खेतीयोग्य जमिन र भौतिक संरचनामा असर पुर्‍यायो। त्यसैगरी, लगातारको वर्षाका कारण देशका विभिन्न महत्वपूर्ण राजमार्ग अवरुद्ध भए। यसले यात्रु आवागमनमा समस्या सिर्जना गर्नुका साथै चाडपर्वका लागि आवश्यक वस्तुको ढुवानीसमेत प्रभावित बनायो।

सडक र नाका अवरुद्ध हुँदा बजारमा असर

चाडपर्वको समयमा बजारमा वस्तुको माग सामान्य समयभन्दा बढी हुन्छ। दशैं र तिहारमा खाद्यान्न, लत्ताकपडा, फलफूल, विद्युतीय सामग्री, मिठाई तथा सजावटका सामग्रीको खपत बढ्छ। तर यस वर्ष प्राकृतिक विपत्ति र सडक अवरोधले बजारमा सामानको सहज आपूर्तिमा चुनौती थपेको छ।

त्यसमाथि छिमेकी चीनसँग जोडिएका दुवै प्रमुख व्यापारिक नाका चाडपर्वकै समयमा अवरुद्ध भए। यसले चीनबाट आयात हुने विद्युतीय सवारीसाधन, फलफूल, लत्ताकपडा तथा तिहारका लागि आवश्यक विभिन्न सामग्रीको आपूर्तिमा असर पुर्‍यायो।

व्यापारीहरूका अनुसार नाका अवरुद्ध हुँदा सामान आयातमा ढिलाइ हुनुका साथै ढुवानीमा समेत समस्या देखियो। चाडपर्वका लागि लक्षित गरेर मगाइएका कतिपय सामान समयमै बजारमा ल्याउन नसकिएको उनीहरूको भनाइ छ। आयातमा भएको ढिलाइ र ढुवानीको अनिश्चितताले व्यापारिक गतिविधिमा समेत दबाब सिर्जना गरेको छ।

महँगो बन्दै चाडपर्वको खुसी

प्राकृतिक विपत्ति र आपूर्ति अवरोधको असर बजार हुँदै उपभोक्ताको भान्सासम्म पुगेको छ। दैनिक उपभोग्य खाद्यवस्तुदेखि चाडपर्वमा प्रयोग हुने सामग्रीसम्मको मूल्यवृद्धिले सर्वसाधारणको खर्च बढाएको छ।

चाडपर्वमा नयाँ लुगा किन्ने, मिठाई तथा भाइ मसला खरिद गर्ने, घर सजाउने र आफन्तलाई उपहार दिने चलन छ। तर आम्दानीको तुलनामा खर्च बढ्दै जाँदा यस वर्षको चाडपर्व धेरै परिवारका लागि आर्थिक भार बन्न पुगेको छ। बजारमा कतिपय वस्तुको मूल्य बढ्नु र आवश्यक सामग्रीको सहज उपलब्धता नहुनुले उपभोक्तालाई थप समस्यामा पारेको छ।

अर्कोतर्फ, प्राकृतिक विपत्तिबाट प्रभावित परिवारका लागि चाडपर्वको खर्च व्यवस्थापन झन् कठिन बनेको छ। घरबार र आफन्त गुमाएका परिवारले सामान्य जीवनमा फर्किन संघर्ष गरिरहेका बेला तिहारको उत्सव उनीहरूका लागि सहज विषय बन्न सकेको छैन।

तिहारमा झिलिमिली बत्ती र फूलको व्यापार

दशैं सकिएसँगै अब नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार नजिकिएको छ। तिहारलाई उज्यालो र फूलको पर्वका रूपमा समेत चिनिन्छ। यस समयमा झिलिमिली बत्ती, सयपत्री तथा मखमली फूल, रंगोली, मिठाई, भाइ मसला र पूजाका सामग्रीको माग उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गर्छ।

तिहारमा घर, पसल तथा सार्वजनिक स्थान सजाउन प्रयोग हुने झिलिमिली बत्ती र विद्युतीय सजावटका सामग्रीको व्यापार बढी हुन्छ। बजारमा विभिन्न डिजाइन, आकार र मूल्यका बत्ती उपलब्ध हुने गरेका छन्। तर यीमध्ये धेरै सामग्री विदेशबाट आयात हुने भएकाले चीनसँगका व्यापारिक नाकामा आएको अवरोधले आपूर्तिमा चुनौती थपेको छ।

त्यस्तै, तिहारमा फूलको व्यापार पनि उल्लेख्य रूपमा बढ्छ। घर सजावटदेखि लक्ष्मीपूजा र भाइटीकासम्म सयपत्री तथा मखमली फूलको प्रयोग हुन्छ। पछिल्लो समय व्यावसायिक रूपमा फूलखेती गर्ने क्रम बढे पनि बजारको माग पूरा गर्न आयातित फूलको समेत प्रयोग हुँदै आएको छ। यस वर्ष स्वदेशी उत्पादन र आयातको अवस्थाले फूलको बजार मूल्य तथा उपलब्धता निर्धारण गर्नेछ।

तिहारमा प्रयोग हुने तास, झिनियाँ, सप्तरंगी टीका, भाइ मसला तथा अन्य सजावटका सामग्रीको व्यापार पनि यस समयमा बढ्छ। काजु, बदाम, किसमिस, ओखर, छोकडा र अन्य मसलाजन्य सामग्रीमध्ये धेरै विदेशबाट आयात हुने गरेका छन्। त्यसैले नाका अवरोध र ढुवानी समस्याले यस्ता सामग्रीको आपूर्तिमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ।

चाडपर्वले अर्थतन्त्रलाई कति चलायमान बनाउला र ?

नेपालको अर्थतन्त्रमा दशैं, तिहार र छठजस्ता चाडपर्वको विशेष महत्व छ। चाडपर्वको समयमा उपभोग बढ्ने भएकाले व्यापार, यातायात, पर्यटन, होटल तथा सेवा क्षेत्रको कारोबार विस्तार हुन्छ। यसले बजारमा नगद प्रवाह बढाउनुका साथै आर्थिक गतिविधिलाई समेत चलायमान बनाउँछ।

तर यस वर्ष प्राकृतिक विपत्ति र आपूर्ति प्रणालीमा देखिएको अवरोधले चाडपर्वको व्यापारमा समेत अनिश्चितता थपेको छ। एकातिर क्षतिग्रस्त सडक, पुल र जलविद्युत् आयोजनाको पुनर्निर्माण गर्नुपर्नेछ भने अर्कोतिर प्रभावित नागरिकको पुनर्स्थापना र जीविकोपार्जनलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउनुपर्ने चुनौती छ।

यस्तो अवस्थामा सरकारले चाडपर्वका लागि आवश्यक वस्तुको सहज आपूर्ति सुनिश्चित गर्नुका साथै बजारमा हुने कृत्रिम अभाव, कालोबजारी र अस्वाभाविक मूल्यवृद्धि नियन्त्रण गर्न आवश्यक छ। विपत्तिबाट प्रभावित परिवारलाई राहत र पुनर्स्थापनामा प्राथमिकता दिनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

तिहार उज्यालो, आत्मीयता र भाइचाराको पर्व हो। तर यस वर्षको तिहारमा बजारका घर र पसल झिलिमिली बत्तीले उज्यालो भइरहँदा प्राकृतिक विपत्तिले अँध्यारो बनाएका धेरै परिवारको जीवनमा खुसी फर्किन अझै समय लाग्नेछ। त्यसैले यस वर्षको तिहार केवल किनमेल र उत्सवमा सीमित नभई विपत्तिमा परेका नागरिकप्रतिको सहयोग, सहानुभूति र पुनर्निर्माणको संकल्पसँग पनि जोडिन आवश्यक छ।