सेबास्टियन अशर (बिबिसी)

कुनै समय निरंकुश शासकहरूले आफ्नो चरम शक्तिको मातमा ठुला परियोजनाहरू (मेगाप्रोजेक्ट) सुरु गर्थे र तिनका अवशेषहरूमा आफ्नो गौरवशाली इतिहासको छाप छोड्थे। 

यस्ता स्मारकका भौतिक निशानीहरू मध्यपूर्वका उर्वर मैदान, पहाड र मरुभूमिमा आज पनि भेटिन्छन्। तर, वर्तमान समयका सबैभन्दा चर्चित शासकमध्ये एक साउदी युवराजको महत्त्वाकाङ्क्षी योजना भने भौतिक स्वरूपमा भन्दा पनि डिजिटल पद छापमै सीमित हुने खतरा बढ्दै गएको छ।

करिब एक दशकअघि साउदी अरेबियाका युवराज मोहम्मद बिन सलमान (जसलाई एमबीएस नामले चिनिन्छ) ले देशको कायापलट गर्ने एउटा यस्तो योजना अघि सारे, जुन कुनै विज्ञान कथा (साइन्स फिक्सन) जस्तो लाग्थ्यो। यसलाई 'भिजन २०३०' नाम दिइएको थियो। यी विशाल संरचनाहरूले साउदीलाई मात्र नभई विश्वकै लागि नयाँ प्राविधिक चमत्कार ल्याउने दाबी गरिएको थियो।

ती योजनाहरू भव्य जनसम्पर्क (PR) सामग्री र काल्पनिक भिडियोहरू मार्फत सार्वजनिक गरिएका थिए, जसले विश्वको ध्यान र आलोचना दुवै तान्यो। साउदी अरेबियाको करिब १ ट्रिलियन डलरको 'सार्वभौम सम्पत्ति कोष' (PIF) मार्फत यो सपना साकार पार्ने लक्ष्य राखिएको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य तेलमा आधारित अर्थतन्त्रलाई तेलविहीन भविष्यका लागि तयार पार्नु थियो।

साउदीले आफ्नो पुनर्जन्म अभियानको हिस्साका रूपमा 'गिदोरी' जस्ता विशाल निर्माण परियोजनाहरू अघि बढाएको छ। तर, भिजन २०३० को लक्ष्य पूरा हुन केही वर्ष मात्र बाँकी रहँदा अहिले कर्मचारी कटौती भइरहेको छ। तेलको मूल्यमा आएको गिरावटका कारण साउदीको ढुकुटीमा परेको असर र वित्तीय बाध्यता यसको मुख्य कारण हो।

युद्धका कारण अहिले तेलको मूल्य बढे पनि मध्यपूर्वको द्वन्द्वले सिर्जना गरेको अनिश्चितताले साउदीको राजस्व र खर्चमा अवरोध पुर्‍याएको छ। साथै, साउदीले यी अति-महँगा परियोजनाहरूका लागि जति विदेशी लगानीको अपेक्षा गरेको थियो, त्यो प्राप्त हुन सकेको छैन।

यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ—के यो रणनीतिमा गरिएको परिवर्तन मात्र हो वा साउदी पछि हट्न खोज्दै छ?

काल्पनिकताबाट यथार्थतर्फ

साउदीका केही चर्चित परियोजनाहरू अहिले अलपत्र परेका छन् वा रोकिएका छन्। ५०० अर्ब डलरको 'नियोम' (NEOM) मेगा-परियोजनाअन्तर्गत रहेका धेरै योजनाहरू यसबाट प्रभावित छन्। शहरको अवधारणा बदल्ने लक्ष्यका साथ मरुभूमिमा १६१ किलोमिटर लामो ऐना जस्तो संरचना बनाउने योजना 'द लाइन' (The Line) अहिले एउटा सपना जस्तै बनेको छ।

त्यस्तै, उत्तर-पश्चिमका पहाडहरूमा बनाइने भनिएको 'ट्रोजेना' (Trojena) जाडो रिसोर्टको काममा पनि रोक लगाइएको छ। अरबको मरुभूमिमा वर्षभरि स्की खेल्न मिल्ने पहाडी रिसोर्ट बनाउने योजना अब व्यावहारिक देखिएको छैन। त्यहाँ मानव निर्मित ताल र विलासी होटेलहरू सहितको 'स्की गाउँ' बनाउने लक्ष्य थियो, जसले २०२९ को एसियाली शीतकालीन खेलहरू आयोजना गर्ने तय भएको थियो। तर, अहिले त्यो रद्द गरी खेलहरू काजकिस्तानमा सारिएको छ।

अम्पायर स्टेट बिल्डिङभन्दा २० गुणा ठुलो संरचना मानिएको 'द क्युब' (The Cube) को योजना पनि खुम्चिएको छ। यसको निर्माण लागत ५० अर्ब डलर हुने अनुमान गरिएको थियो।

हालै, खेलकुदको विश्व शक्ति बन्ने साउदीको अर्को महत्त्वाकाङ्क्षा 'लिभ (LIV) गल्फ टुर' को पनि पुनः मूल्याङ्कन गरिएको छ। ५ अर्ब डलर खर्च भइसकेको यो परियोजनाले अपेक्षा गरेअनुसार न आर्थिक प्रतिफल दियो, न त अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा नै बढाउन सक्यो।

साउदी मामिलाका विशेषज्ञ एलेन आर. वाल्ड भन्छिन्, "साउदीले पहिले ठुला घोषणाहरू गर्ने तर पछि ती योजनाहरूलाई सानो बनाउने वा अलपत्र छाड्ने पुरानै प्रवृत्ति हो। राजा अब्दुल्लाहको शासनकालमा पनि 'आर्थिक शहर' बनाउने यस्तै योजनाहरू असफल भएका थिए।"

वाल्डका अनुसार यस्ता परियोजनाहरू बजारको माग र आवश्यकता भन्दा पनि राजा वा शासकलाई के कुरा सुन्न मन पर्छ भन्ने आधारमा बनाइन्छ। सल्लाहकारहरू पनि शासकलाई खुसी पारेर ठुला ठेक्का हत्याउने दाउमा मात्र हुन्छन्, जसले गर्दा पछि ती परियोजनाहरू यथार्थमा उत्रन सक्दैनन्।

व्यापक परिवर्तन र चुनौती

सन् २०१७ मा एमबीएस सत्तामा आएपछि उनले एक यस्तो प्रणाली विरासतमा पाए, जसमा व्यापक सुधारको आवश्यकता थियो। आर्थिक विश्लेषक घानेम नुसेबेहका अनुसार साउदीको सामाजिक-आर्थिक प्रणाली आधुनिक संसारभन्दा धेरै टाढा थियो। भिजन २०३० मार्फत साउदीलाई आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक रूपमा परिवर्तन गर्ने लक्ष्य राखिएको थियो।

तर, एमबीएसकै कतिपय कदमले यो लक्ष्यमा बाधा पुर्‍याए। सन् २०१७ मा भ्रष्टाचारविरुद्धको कारबाही भन्दै उच्च अधिकारीहरूलाई रिट्ज-कार्लटन होटेलमा नजरबन्दमा राख्नु र २०१८ मा पत्रकार जमाल खाशोग्गीको हत्या हुनुले युवराजको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठामा अमिट दाग लगायो।

मानव अधिकारकर्मी अब्दुल्लाह अल-औदाका अनुसार यस्ता घटनाले लगानीकर्ताहरूलाई डराएको छ। उनी भन्छन्, "लगानीकर्ताहरूले स्थायित्व र अनुमानयोग्य वातावरण खोज्छन्। जहाँ जुनसुकै बेला जो कोही मनमानी ढंगले बन्दी बन्न सक्छ, त्यहाँ लगानी गर्न कोही पनि चाहँदैन।"

भिजन २०३० लाई जोगाउने प्रयास

केही ठुला परियोजनामा गरिएको खर्च कटौतीलाई साउदी अधिकारीहरूले रणनीतिक सुधारका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। अब ठुला मेगा-प्रोजेक्टको सट्टा साना तर सफल हुन सक्ने आयोजनाहरूमा ध्यान दिइने संकेत देखिएको छ। उदाहरणका लागि, 'सिन्डालाह' रेड सी टापु रिसोर्टलाई नियोमको सफलताका रूपमा प्रचार गर्न सकिन्छ।

पीआईएफ (PIF) का गभर्नर यासिर अल-रुमायानले अबको रणनीति खर्चमा दक्षता ल्याउने र दिगो विकासमा ध्यान दिने बताएका छन्। केही विश्लेषकहरूका अनुसार यो भिजन २०३० लाई बचाउने अन्तिम विकल्प हो।

यद्यपि, रियादको पुरानो राजधानी 'दिरियाह' को पुनरुत्थान र 'सिक्स फ्ल्याग्स किद्दिया सिटी' जस्ता केही परियोजनाको काम भने जारी रहनेछ। प्राचीन स्थल 'अल उला' को विकासलाई साउदीले आफ्नो सफल मोडलका रूपमा हेरेको छ। त्यस्तै, २०३४ को फुटबल विश्वकप आयोजना गर्न पाउनु साउदीका लागि अर्को ठुलो सफलता हो।

साउदी अधिकारीहरूले आफ्नो गल्ती स्वीकार गरी मार्ग सच्याएको दाबी गरेका छन्। यो विदेशी लगानीकर्ता र कूटनीतिज्ञहरूका लागि सकारात्मक संकेत भए पनि अझै धेरै शंकाहरू बाँकी नै छन्।

निष्कर्ष

साउदी अरेबियाले तेलमाथिको निर्भरता हटाउन कडा प्रयास गरिरहेको छ। भिजन २०३० ले साउदी समाजमा महिलालाई सवारी चलाउन दिने जस्ता केही महत्वपूर्ण परिवर्तन त ल्याएको छ, तर राजनीतिक रूपमा असहमतिलाई अझै पनि कडा सजाय दिइने गरिन्छ।

आर्थिक रूपमा भिजन २०३० का ठुला सपनाहरू आंशिक रूपमा मात्र साकार भएका छन्। साउदी नेतृत्वले यसलाई सफलताकै कथाका रूपमा प्रस्तुत गरे पनि धेरै अर्बौँ डलरका योजनाहरू अहिले इन्टरनेटको नक्सा र कम्प्युटर-जनरेटेड तस्विरमा मात्र सीमित भएका छन्।

युवा साउदीहरूमाझ एमबीएस अझै पनि लोकप्रिय छन्, जसले उनलाई असफल योजनाहरू सजिलै रद्द गर्ने साहस दिएको छ। तर, विश्वका ठुला खेलाडीहरू जो साउदीको लगानीमा निर्भर थिए, उनीहरूले अब नयाँ वास्तविकताको सामना गर्नुपर्ने भएको छ—साउदीको ढुकुटीको धारा अब पहिले जस्तो खुला छैन।