सन् २०२३ को जनवरीमा पाकिस्तानले चरम विदेशी मुद्रा संकट व्यहोरेको थियो, जहाँ केन्द्रीय बैंक ‘स्टेट बैंक अफ पाकिस्तान’ (एसबीपी) सँग केवल ३.०८ अर्ब डलर मात्र बाँकी थियो।
हाल एसबीपीसँग २१.३९ अर्ब डलरको सञ्चिति रहेको छ, जुन बैंकको इतिहासमै अहिलेसम्मको उच्च स्तर हो। केन्द्रीय बैंक र अन्य वाणिज्य बैंकहरूको रकम जोड्दा पाकिस्तानको कुल विदेशी मुद्रा सञ्चिति २६.७९ अर्ब डलर पुगेको हो। यद्यपि, यो वृद्धि पाकिस्तानको आफ्नै आन्तरिक आम्दानी वा निर्यातभन्दा पनि विदेशी ऋण, बन्ड र बाह्य वित्तीय सहयोगका कारण सम्भव भएको बताइएको छ।
'सञ्चिति वृद्धि सरकारको आर्थिक नीतिको सफलता' : प्रधानमन्त्री शरीफ
विदेशी मुद्रा सञ्चिति ऐतिहासिक स्तरमा पुगेपछि प्रधानमन्त्री शाहबाज शरीफले अर्थमन्त्री मोहम्मद औरंगजेब, केन्द्रीय बैंकका गभर्नर जमील अहमद तथा सम्पूर्ण आर्थिक टोलीको प्रशंसा गरेका छन्। साथै, उनले देशलाई यस अवस्थासम्म ल्याउन योगदान पुर्याउने गैरआवासीय पाकिस्तानीहरूलाई पनि धन्यवाद दिए।
प्रधानमन्त्री शरीफले यो उपलब्धि सरकारको आर्थिक नीति सही दिशामा अघि बढिरहेको प्रमाण भएको बताए। उनले अन्तर्राष्ट्रिय पुँजी बजारमा पाकिस्तानको पुनरागमनसँगै विश्वव्यापी लगानीकर्ताहरूको विश्वास पुनर्स्थापित भइरहेको र पर्याप्त सञ्चितिले वैदेशिक ऋण तिर्न तथा अन्य बाह्य भुक्तानी गर्न सहज हुने उल्लेख गरे।
एकै सातामा ३ अर्ब डलरभन्दा बढीको वृद्धि : युरोबन्डको भूमिका
पछिल्लो एक सातामै पाकिस्तानको विदेशी मुद्रा सञ्चिति ३.०६ अर्ब डलरले बढेको छ। केन्द्रीय बैंकका अनुसार यो वृद्धि मुख्यतया अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा जारी गरिएको 'युरोबन्ड' बाट प्राप्त रकमका कारण भएको हो।
यसको अर्थ यो रकम पाकिस्तानको विशुद्ध आम्दानी नभई ऋणमार्फत जुटाइएको पुँजी हो।
के हो युरोबन्ड?
युरोबन्ड भनेको विदेशी मुद्रामा अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट पुँजी जुटाउन सरकारले जारी गर्ने ऋणपत्र (बन्ड) हो। यसलाई खरिद गर्ने विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई सरकारले निश्चित समयपछि ब्याजसहित साँवा फिर्ता गर्नुपर्ने हुन्छ।
हालको विदेशी मुद्रा सञ्चिति अवस्था
-
स्टेट बैंक अफ पाकिस्तान (SBP) : २१.३९ अर्ब डलर
-
वाणिज्य बैंकहरू : ५.४० अर्ब डलर
-
कुल विदेशी मुद्रा सञ्चिति : २६.७९ अर्ब डलर
एक साताअघि कुल सञ्चिति २३.७२ अर्ब डलर थियो। सन् २०२१ को सेप्टेम्बरमा कुल सञ्चिति २७.१ अर्ब डलर पुगेको थियो, जसको तुलनामा हालको कुल सञ्चिति केही कम भए पनि केन्द्रीय बैंकको एकल सञ्चिति (२१.३९ अर्ब डलर) भने हालसम्मकै उच्च हो।
सञ्चिति वृद्धिबाट पाकिस्तानलाई के फाइदा?
विदेशी मुद्रा सञ्चिति बलियो हुँदा पाकिस्तानलाई इन्धन, मेसिनरी, कच्चा पदार्थ र अत्यावश्यक वस्तु आयात गर्न सहज हुनेछ। साथै, बाह्य ऋणको किस्ता र ब्याज भुक्तानीमा पनि राहत मिल्नेछ।
हालको सञ्चितिले करिब तीन महिनाको आयात धान्न पुग्ने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि, निरन्तर आयात र ऋण भुक्तानी भइरहने भएकाले आम्दानीका नयाँ स्रोतहरू निरन्तर नबढेसम्म यो सञ्चिति दिगो रहन सक्दैन।
रेमिट्यान्सको बलियो साथ र व्यापार घाटामा कमी
विदेशमा कार्यरत पाकिस्तानीहरूले पठाउने रेमिट्यान्स विदेशी मुद्राको प्रमुख आधार बनेको छ। अगस्ट महिनामा पाकिस्तानले करिब ३.६६ अर्ब डलर रेमिट्यान्स प्राप्त गर्यो, जुन जुलाईमा ३.६३ अर्ब डलर थियो।
यसैबीच व्यापार घाटामा पनि केही सुधार देखिएको छ। अगस्टमा व्यापार घाटा घटेर करिब ९८ मिलियन डलरमा सीमित भएको छ, जुन जुलाईमा ४४५ मिलियन डलर थियो।
यद्यपि, पाकिस्तानको आयात अझै पनि निर्यातको तुलनामा दोब्बरभन्दा बढी छ। अगस्टमा ६.६४ अर्ब डलरको आयात हुँदा निर्यात भने ३.३३ अर्ब डलरमा सीमित थियो।
सञ्चिति जोगाइराख्नु मुख्य चुनौती
विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउनुभन्दा पनि यसलाई आगामी दिनहरूमा कायमै राख्नु पाकिस्तानका लागि ठूलो चुनौती हो। यसका लागि मुख्यतया तीन पक्षमा निर्भर रहनुपर्नेछ:
-
रेमिट्यान्सको निरन्तर प्रवाह कायम राख्नु,
-
निर्यात आम्दानीमा उल्लेख्य वृद्धि गर्नु,
-
इन्धन तथा अत्यावश्यक वस्तुको आयात खर्च नियन्त्रणमा राख्नु।
विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढेमा पाकिस्तानको आयात खर्च बढ्न गई सञ्चितिमा फेरि दबाब पर्न सक्ने जोखिम कायमै छ।
ऋण चुक्ताको दायित्व र अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता
रेकर्ड सञ्चितिका बाबजुद पाकिस्तानले पुरानो वैदेशिक ऋण तिर्ने ठूलो दायित्व व्यहोरिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) लाई पनि विभिन्न किस्ताहरू भुक्तानी गर्न बाँकी छ।
यसैबीच, पाकिस्तानले चीनसँगको ३० अर्ब युआनको 'करेन्सी स्वाप' सम्झौतालाई सन् २०२७ सम्म विस्तार गर्ने तयारी गरिरहेको छ। यसका साथै बाह्य भुक्तानीको चाप व्यवस्थापन गर्न अमेरिकासँग १० अर्ब डलरको 'एक्सचेन्ज स्टेबलाइजेसन फ्यासिलिटी' बारे छलफल भइरहेको छ भने आईएमएफको ७ अर्ब डलरको नियमित सहयोग कार्यक्रम पनि कार्यान्वयनमै रहेको छ।
