मार्जिन लेन्डिङ सुविधाको सही उपयोग गर्न सके लगानीकर्ताले राम्रो लाभ लिन सक्छन्। आफूसँग भएको पुँजीले मात्रै पर्याप्त शेयर खरिद गर्न नसक्ने लगानीकर्ताका लागि यो एक उपयोगी वित्तीय उपकरण हो।

तर, शेयरको मूल्य घट्दा आफ्नै पुँजीमा हुने नोक्सानीको अनुपात पनि उत्तिकै बढ्ने भएकाले ऋणको लागत, शेयरको मूल्यांकन र जोखिम व्यवस्थापन बुझेर मात्रै यस्तो सुविधा लिनुपर्छ।

बजारमा लगानी गर्न चाहने सबै लगानीकर्तासँग पर्याप्त पुँजी हुँदैन। आफूसँग भएको सीमित रकमले थोरै मात्रै शेयर खरिद गर्न सकिने अवस्थामा थप रकम जुटाएर लगानी विस्तार गर्न मार्जिन लेन्डिङ उपयोगी हुन्छ। यसमा लगानीकर्ताले आफ्नो पुँजीसँगै ब्रोकरबाट ऋण लिएर शेयर खरिद गर्न सक्छन्। आफ्नो पुँजीभन्दा ठूलो आकारको लगानी गर्न ऋण प्रयोग गर्ने विधिलाई वित्तीय भाषामा ‘लिभरेज’ (Leverage) भनिन्छ। तर, ऋणको सहायताले लगानी बढाउँदैमा नाफा सुनिश्चित हुँदैन; बजार बढ्दा प्रतिफल उच्च भए जस्तै घट्दा घाटा पनि तुलनात्मक रूपमा ठूलो हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले जारी गरेको ‘मार्जिन कारोबार सुविधा सम्बन्धी निर्देशिका, २०७५’ (तथा यसका पछिल्ला संशोधन र प्रस्तावित नियमावली) को नीतिगत व्यवस्थामा आधारित रहेर ब्रोकर कम्पनीहरूले मार्जिन कर्जा प्रवाह गर्दै आएका छन्।

मार्जिन कारोबार कसरी काम गर्छ?

धितोपत्र बोर्डको निर्देशिका अनुसार मार्जिन कारोबारमा लगानीकर्ताले शेयर खरिद गर्नुअघि निश्चित प्रारम्भिक मार्जिन (Initial Margin) रकम जम्मा गर्नुपर्छ। व्यवस्था अनुसार योग्य शेयरको बजार मूल्यको कम्तीमा ३० प्रतिशत प्रारम्भिक मार्जिन र कारोबार अवधिभर न्यूनतम २० प्रतिशत मर्मत मार्जिन (Maintenance Margin) कायम गर्नुपर्छ। यद्यपि, ब्रोकरले बजारको अवस्था, लगानीकर्ताको जोखिम क्षमता र सम्बन्धित शेयरको उतारचढाव हेरेर न्यूनतम सीमाभन्दा बढी मार्जिनसमेत माग गर्न सक्छन्।

उदाहरणका लागि, कुनै लगानीकर्ताले २ लाख रुपैयाँ बराबरको योग्य शेयर खरिद गर्न चाहन्छ भने ३० प्रतिशत प्रारम्भिक मार्जिनका आधारमा कम्तीमा ६० हजार रुपैयाँ आफैंले जम्मा गर्नुपर्छ। तर, यसको अर्थ बाँकी ७० प्रतिशत रकम ब्रोकरले अनिवार्य रूपमा ऋण दिनैपर्छ भन्ने होइन। ब्रोकरको उपलब्ध वित्तीय स्रोत र लगानीकर्ताको जोखिम मूल्यांकनका आधारमा कर्जाको सीमा तय हुन्छ।

मार्जिन कारोबारबाट लाभ लिन लगानीकर्ताले कम्पनीको वित्तीय अवस्था र आधारभूत पक्षको गहिरो अध्ययन गर्नुपर्छ। मानौं, २ लाख रुपैयाँको शेयर खरिद गर्दा १ लाख रुपैयाँ आफ्नै पुँजी र १ लाख रुपैयाँ ऋण प्रयोग गरिएको छ। यदि शेयरको मूल्य १० प्रतिशतले बढ्यो भने कुल लगानीको मूल्य २ लाख २० हजार पुग्छ, अर्थात् २० हजार रुपैयाँ नाफा हुन्छ। यो लगानीकर्ताको आफ्नै १ लाख रुपैयाँ पुँजीको तुलनामा २० प्रतिशत प्रतिफल हो। यद्यपि, यसबाट कर्जाको ब्याज र कारोबार शुल्क कटाएपछि मात्र वास्तविक खुद नाफा निस्कन्छ।

अर्कोतर्फ, शेयरको मूल्य १० प्रतिशतले घटेमा २० हजार रुपैयाँ नै घाटा हुन्छ, जुन आफ्नै पुँजीको २० प्रतिशत नोक्सानी हो। मूल्य अझै ओरालो लागेमा घाटा थपिँदै जान्छ, तर ब्रोकरलाई तिर्नुपर्ने ऋणको साँवा र ब्याज दायित्व भने यथावत् रहन्छ। त्यसैले सम्भावित नाफाको मात्र हिसाब नगरी प्रतिकूल अवस्थामा कति घाटा सहन सकिन्छ भन्ने पूर्वमूल्यांकन गर्नु अनिवार्य हुन्छ।

कस्ता शेयरमा मार्जिन कारोबार गर्न पाइन्छ?

नेपाल धितोपत्र बोर्डले सूचीकृत सबै कम्पनीको शेयरमा मार्जिन कारोबार गर्न अनुमति दिएको छैन। निर्देशिका अनुसार मार्जिन कारोबारका लागि योग्य हुन कम्पनीका निम्न मापदण्ड पूरा भएको हुनुपर्छ:

• कम्तीमा २५ लाख कित्ता सर्वसाधारण शेयर सूचीकृत भएको (लक-इन अवधिमा रहेका बाहेक),

• प्रतिसेयर नेटवर्थ चुक्ता पुँजी बराबर वा सोभन्दा बढी भएको,

• पछिल्ला तीन आर्थिक वर्षमध्ये कम्तीमा दुई वर्ष खुद नाफा कमाएको, र

• सर्वसाधारणमा शेयर (आईपीओ) जारी भई सूचीकृत भएको कम्तीमा दुई वर्ष पूरा भएको।

त्यसैगरी, मार्जिन कारोबार सुविधा दिन चाहने ब्रोकर कम्पनीले पनि न्यूनतम २० करोड रुपैयाँ चुक्ता पुँजी, राफसाफ सदस्यता र बोर्डले तोकेका अन्य सर्त पूरा गरी अनुमति लिएको हुनुपर्छ।

लगानीकर्ताले यो सुविधा लिनुअघि सम्बन्धित ब्रोकरले अनुमति पाएको छ कि छैन र आफूले किन्न चाहेको कम्पनी योग्य सूचीमा पर्छ कि पर्दैन भनी यकिन गर्नुपर्छ। साथै, छुट्टै मार्जिन कारोबार खाता तथा मार्जिन हितग्राही (Demat) खाता खोल्ने, सम्झौता गर्ने र ब्याजदर तथा सेवा शुल्कका सर्तहरू स्पष्ट बुझ्ने प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ। यो सुविधाको अवधि बढीमा एक वर्षसम्मको हुन्छ र तोकिएको प्रक्रिया पूरा गरी नवीकरण गर्न सकिन्छ।

‘मार्जिन कल’ र बाध्यकारी शेयर बिक्रीको जोखिम

मार्जिन कारोबारमा लगानीकर्ताले विशेष ध्यान दिनुपर्ने पक्ष ‘मार्जिन कल’ (Margin Call) हो। शेयरको बजार मूल्य घटेर कायम गर्नुपर्ने न्यूनतम मर्मत मार्जिन (२० प्रतिशत) भन्दा तल झरेमा ब्रोकरले लगानीकर्तालाई थप नगद वा योग्य शेयर जम्मा गर्न सूचना पठाउँछ, जसलाई मार्जिन कल भनिन्छ। तोकिएको समयभित्र मार्जिन कायम नगरेमा ब्रोकरले लगानीकर्ताको खातामा रहेको शेयर बिक्री गरी ऋण असुल गर्न सक्छ। यस्तो बाध्यकारी बिक्री (Forced Selling) का कारण लगानीकर्ताले बजार घटिरहेकै बेला ठूलो घाटा बेहोरेर शेयर गुमाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

यस्तो जोखिमबाट बच्न ऋण लिनुअघि नै ब्रोकरसँगको सम्झौताका सर्तहरू राम्ररी पढ्नुपर्छ। बजार घट्दा थप रकम जुटाउन सक्ने क्षमता छ कि छैन र बजार लामो समय सुस्त रहेमा ब्याज तिर्ने वैकल्पिक स्रोत के हो भन्नेमा स्पष्ट हुनुपर्छ। दैनिक घरखर्च वा आपत्कालीन कोषको रकम जोखिममा पारेर कहिल्यै मार्जिन कारोबार गर्नु हुँदैन।

त्यस्तै, एउटै कम्पनी वा क्षेत्रका शेयरमा सम्पूर्ण पुँजी केन्द्रित नगर्ने, सामाजिक सञ्जालका हल्ला वा अपुष्ट सूचनाका भरमा लगानी नगर्ने र बजार सधैं बढिरहन्छ भन्ने भ्रममा नपर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

ऋणको लागत र प्रतिफलको सन्तुलन

मार्जिन लेन्डिङको मुख्य उद्देश्य लगानी क्षमता विस्तार गर्नु भए तापनि ऋणको ब्याजदर र अन्य शुल्कले खुद प्रतिफलमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। लगानी व्यवस्थापनमा सन्तुलन मिलाउन नसके बढेको बजारमा समेत ब्याज खर्चका कारण सोचेजस्तो नाफा नहुन सक्छ। बजार स्थिर रहँदा वा घट्दा पनि ब्याज निरन्तर पाकिरहने भएकाले लगानीको समयसीमा र कर्जा चुक्ता गर्ने स्पष्ट योजना बनाउनु आवश्यक छ।

पछिल्लो समय नेपालका धेरै ब्रोकर कम्पनीहरूले मार्जिन लेन्डिङ सेवा सञ्चालनमा ल्याइसकेका छन्। निर्देशिका अनुसार ब्रोकरले पनि ग्राहकको जोखिम मूल्यांकन, मार्जिन कल, शेयर बिक्री र राफसाफ सम्बन्धी पारदर्शी कार्यविधि अपनाउनुपर्छ। तसर्थ, लगानीकर्ताले आफ्नो अधिकार, दायित्व र बजारको जोखिमलाई राम्ररी बुझेर मात्र मार्जिन सुविधाको उपयोग गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।