यससँगै जोडिएर आउने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो, चाडपर्वको विशेष खानपान। सेलरोटी, अनरसा, फिनी, पुरी, मिठाई, विभिन्न प्रकारका फलफूल तथा ड्राइफ्रुटले तिहारको रौनक अझ बढाउँछन्। विशेषगरी भाइटीकाका दिन दिदीबहिनीले आफ्ना दाजुभाइका लागि विभिन्न परिकार तयार पार्ने र टीका लगाएपछि सँगै बसेर खाने चलन छ।
चाडपर्वमा मीठोमसिनो खानु र परिवारसँग बसेर रमाइलो गर्नु स्वाभाविक हो। तर स्वाद र रमाइलोको बीचमा स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्दा यही खानपानले समस्या निम्त्याउन सक्छ। अझ पहिलेदेखि नै विभिन्न स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिका लागि तिहारको खानपानमा थप सावधानी अपनाउनु आवश्यक हुन्छ।
तिहारमा बनाइने धेरैजसो परिकारमा तेल, घिउ, चिनी र कार्बोहाइड्रेटको मात्रा बढी हुन्छ। सेलरोटी, पुरी, जेरी, लालमोहन तथा अन्य मिठाई नियमितभन्दा बढी खाँदा शरीरमा अनावश्यक क्यालोरी थपिन सक्छ। यसले तौल बढाउने, रगतमा चिनीको मात्रा असन्तुलित बनाउने तथा कोलेस्ट्रोल र मुटुसम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले स्वस्थ व्यक्तिले पनि चाडपर्व भन्दैमा आवश्यकताभन्दा बढी खाने बानी गर्नु हुँदैन।
विशेषगरी मधुमेह भएका व्यक्तिले तिहारको मिठाई र गुलियो परिकारमा ध्यान दिनुपर्छ। चिनी, सख्खर वा अन्य गुलियो पदार्थबाट बनेका परिकार धेरै खाँदा रगतमा चिनीको मात्रा बढ्न सक्छ। त्यसैले मिठाई, सेलरोटी तथा गुलियो पेय पदार्थको सेवन सीमित गर्नुपर्छ। चिकित्सकले दिएको औषधि वा इन्सुलिन नियमित प्रयोग गर्ने, खानाको समय नमिलाउने र रगतमा चिनीको मात्रा निगरानी गर्ने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। चाडपर्वका कारण औषधि र नियमित खानपानको तालिका बिगार्नु उचित हुँदैन।
त्यस्तै, उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले नुनिलो, प्रशोधित तथा अत्यधिक चिल्लो खानेकुरा कम खानुपर्छ। मुटुसम्बन्धी समस्या वा कोलेस्ट्रोल बढी भएका व्यक्तिले धेरै तेल र घिउमा पकाइएका परिकार सकेसम्म सीमित गर्नुपर्छ। मोटोपनको समस्या भएका व्यक्तिले पनि खानाको मात्रा र शारीरिक गतिविधिमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। तिहारमा लगातार मिठाई र तारेका परिकार खाँदा शरीरमा क्यालोरीको मात्रा बढ्न सक्छ, जसले तौल नियन्त्रणमा चुनौती थप्न सक्छ।
कलेजो र मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले भने आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानपान मिलाउनुपर्छ। यस्ता बिरामीका लागि सबै प्रकारका खानेकुरा समान रूपमा उपयुक्त हुँदैनन्। नुन, प्रोटिन, पोटासियम वा तरल पदार्थको मात्रा सीमित गर्नुपर्ने अवस्था हुन सक्छ। त्यसैले अरूले खाएको देखेर वा चाडपर्वको अवसर भन्दैमा आफ्नो खानपानमा मनपरी गर्नु हुँदैन। चिकित्सक वा पोषणविद्ले दिएको आहारसम्बन्धी सल्लाह पालना गर्नु उचित हुन्छ।
पेटसम्बन्धी समस्या, ग्यास्ट्रिक वा अपच हुने व्यक्तिले पनि तारेका, धेरै मसला प्रयोग गरिएका र अत्यधिक चिल्लो परिकार एकैपटक धेरै खानु हुँदैन। यस्ता खानेकुराले पेट भारी हुने, अमिलो डकार आउने, छाती पोल्ने तथा अपच हुने समस्या बढाउन सक्छ। एकैपटक धेरै खानुभन्दा थोरै–थोरै मात्रामा खाने र पर्याप्त पानी पिउने बानी उपयोगी हुन्छ।
खानाको मात्रा मात्र होइन, खानेकुराको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। तिहारमा बजारमा मिठाई र अन्य परिकारको कारोबार बढ्ने भएकाले खरिद गर्दा तिनको स्वच्छता र गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्छ। आकर्षक देखिने मिठाईमा प्रयोग भएको रङ, सामग्री र बनाउने तरिका उपभोक्तालाई थाहा नहुन सक्छ। लामो समयसम्म खुला राखिएका, बासी वा अस्वच्छ वातावरणमा तयार गरिएका खानेकुराले पाचनसम्बन्धी समस्या तथा खाद्यजन्य संक्रमणको जोखिम बढाउन सक्छन्।
विशेषगरी मिठाई, जेरी, पुरी र अन्य तारेका परिकार बनाउँदा एउटै तेल पटक–पटक प्रयोग गरिएको छ कि छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। बारम्बार तताइएको तेलको गुणस्तर घट्न सक्छ। घरमै परिकार बनाउँदा पनि तेलको अत्यधिक प्रयोग नगर्ने, पकाएका खानेकुरा उचित तरिकाले भण्डारण गर्ने र लामो समयसम्म कोठाको तापक्रममा खुला नराख्ने बानी अपनाउनुपर्छ।
तिहारको रमाइलो खानपानमा मात्र सीमित हुँदैन। परिवारसँग भेटघाट गर्ने, देउसी–भैलो खेल्ने, टीका लगाउने र एकअर्कासँग खुसी साटासाट गर्ने अवसर पनि हो। त्यसैले चाडपर्वको स्वाद लिन स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नुपर्ने आवश्यकता छैन। परिकारको मात्रा मिलाउने, फलफूल र सन्तुलित खाना समावेश गर्ने, नियमित औषधि सेवन गर्ने र केही समय शारीरिक गतिविधिका लागि छुट्याउने हो भने चाडपर्वलाई अझ सहज बनाउन सकिन्छ।
