नेपालको इतिहास हेर्दा २००७ सालअघि निश्चित समयका लागि जुवा खेल्न राज्यले नै छुट दिने प्रचलन रहेको बताइन्छ। विशेषगरी रक्षाबन्धनदेखि तिहारसम्म जुवा फुकुवा गरिने परम्पराको चर्चा इतिहासमा पाइन्छ। अर्थात्, कुनै समय जुवा राज्यको नियन्त्रण र निगरानीमा निश्चित अवधिका लागि सञ्चालन हुने मनोरञ्जनका रूपमा समेत स्थापित थियो।
तर जुवा केवल मनोरञ्जनमा सीमित रहँदैन भन्ने उदाहरण नेपाली इतिहासका केही चर्चित घटनाले दिएका छन्।
जुवाडे लाल झा र कोतपर्व
नेपालको इतिहासमा जुवासँग जोडिएको सबैभन्दा रोचक र चर्चित नाममध्ये एक हो– लाल झा। तत्कालीन महारानी लक्ष्मीदेवीका विश्वासपात्र तथा प्रधानमन्त्री पदका दाबेदार गगन सिंहको हत्यासँग लाल झाको नाम जोडिन्छ।
ऐतिहासिक वृत्तान्तहरूमा उल्लेख भएअनुसार लाल झा जुवाको लतका कारण आर्थिक रूपमा कंगाल भएका व्यक्ति थिए। उनको यही कमजोरीलाई तत्कालीन राजनीतिक शक्तिको संघर्षमा प्रयोग गरिएको कथन पाइन्छ। गगन सिंहको हत्या गरिदिएमा ऋण तिरिदिने र थप रकम उपलब्ध गराउने प्रलोभनमा जंगबहादुरले लाल झालाई प्रयोग गरेको बताइन्छ।
गगन सिंहको हत्यापछि वि.सं. १९०३ मा कोतपर्व भयो। त्यस घटनाले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो र जंगबहादुर राणाको उदयसँगै राणा शासनको जग बस्यो।
जुवाको लतले आर्थिक संकटमा परेको व्यक्तिलाई राजनीतिक स्वार्थका लागि कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने दृष्टान्तका रूपमा यो प्रसङ्ग रोचक छ।
जयप्रकाश मल्ल र देवीसँगको पासा खेल
काठमाडौं उपत्यकाको मल्लकालीन इतिहासमा पनि जुवासँग जोडिएको एउटा रोचक किंवदन्ती छ। काठमाडौंका अन्तिम मल्ल राजा जयप्रकाश मल्ल र तुलजा भवानीबीच पासा खेल्ने प्रसङ्ग यसैसँग सम्बन्धित छ।
जनश्रुतिअनुसार मल्ल राजाहरूकी कुलदेवी तुलजा भवानी हरेक औँसीको मध्यरातमा राजा जयप्रकाश मल्लसँग पासा खेल्न आउँथिन्। तर एकदिन देवीको सौन्दर्यबाट मोहित भएका राजाले उनीप्रति अनुचित इच्छा व्यक्त गरेपछि देवी रिसाएर अलप भइन्।
त्यस घटनापछि पछुताएका राजाले देवीको पुनः दर्शन पाउन आराधना गर्न थाले। अन्ततः देवीले सपनामा दर्शन दिँदै अब आफू प्रत्यक्ष रूपमा नआउने तर आफ्नो स्वरूप दर्शन गर्न चाहने हो भने एउटी कन्यालाई देवीका रूपमा स्थापित गर्न आदेश दिएको किंवदन्ती छ।
राजा नल : जुवाले राजपाट गुमाएका पौराणिक राजा
जुवाका कारण सर्वस्व गुमाउने पात्रको चर्चा गर्दा महाभारतभन्दा अगाडि नै राजा नलको कथा आउँछ। हिन्दू पौराणिक साहित्यमा राजा नललाई अत्यन्त सुन्दर, गुणी र पराक्रमी शासकका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनकी रानी दमयन्ती पनि रूप र गुणका कारण चर्चित थिइन्।
तर राजा नलको जीवनमा जुवाले ठूलो संकट निम्त्यायो। महाभारतको वनपर्वमा वर्णित नलोपाख्यानअनुसार राजा नल जुवाको खेलमा पुष्करसँग पराजित हुँदै गए। उनले आफ्नो सम्पत्ति, राज्य र राजकीय प्रतिष्ठासमेत गुमाए। त्यसपछि पत्नी दमयन्तीसँगै कठिन वनजीवन बिताउन बाध्य भए।
युधिष्ठिर : जुवाको एउटा खेलले निम्त्याएको महाभारत युद्ध
जुवाको इतिहासमा सबैभन्दा चर्चित पात्रमध्ये एक हुन् महाभारतका जेठा पाण्डव युधिष्ठिर। धर्मराजका रूपमा चिनिने युधिष्ठिरको जीवनमा जुवाको खेलले यस्तो संकट निम्त्यायो, जसको परिणाम अन्ततः महाभारत युद्धका रूपमा देखा पर्यो।
कौरवहरूले पाण्डवहरूको जुवाप्रतिको रुचि र युधिष्ठिरको कमजोरीलाई बुझेर उनलाई हस्तिनापुरमा खेल्न निम्तो दिए। शकुनिको पासा र रणनीतिका अगाडि युधिष्ठिर क्रमशः आफ्नो सम्पत्ति, राज्य, भाइहरू र अन्ततः पत्नी द्रौपदीलाई समेत दाउमा राखेर हार्न पुगे।
त्यसपछि द्रौपदीको चीरहरणको प्रयास भयो। यही घटनाले कौरव र पाण्डवबीचको सम्बन्धलाई झन् तिक्त बनायो र भविष्यको युद्धको बीजारोपण गर्यो।
जुवा हारेपछि पाण्डवहरूले १२ वर्ष वनवास र एक वर्ष अज्ञातवास बिताउनुपर्यो। अज्ञातवासका क्रममा युधिष्ठिरले राजा विराटको दरबारमा कंक नाम धारण गरेर जुवासम्बन्धी ज्ञान भएको व्यक्तिका रूपमा समेत काम गरेका थिए।
शिव–पार्वतीको पासा र तिहारको धार्मिक सम्बन्ध
तिहारमा जुवा खेल्ने परम्परालाई जोडेर विभिन्न धार्मिक कथाहरू पनि प्रचलित छन्। तीमध्ये एउटा कथा भगवान् शिव र देवी पार्वतीसँग सम्बन्धित छ।
धार्मिक जनविश्वासअनुसार शिव र पार्वती फुर्सदका समयमा मनोरञ्जनका लागि पासा खेल्थे। कतिपय परम्परामा यमपञ्चकका पाँच दिन उनीहरूले पासा खेलेको र त्यसैको अनुकरण गर्दै मानिसहरूले तिहारमा जुवा खेल्न थालेको मान्यता पाइन्छ।
यद्यपि यसलाई सबै हिन्दू सम्प्रदायले समान रूपमा स्वीकार गरेको धार्मिक नियम मान्न मिल्दैन। यो विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा प्रचलित धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास हो।
जुवाको परम्परा धार्मिक कथामा मात्र सीमित छैन। ऋग्वेदको दसौँ मण्डलमा रहेको 'अक्षसूक्त' जुवाडेको मनोविज्ञान र जुवाले परिवार तथा सामाजिक जीवनमा निम्त्याउने संकटबारे अत्यन्त रोचक वर्णन छ। यसमा पासाप्रतिको आकर्षणले मानिसलाई कसरी विवेकहीन बनाउँछ भन्ने चित्रण गरिएको छ। त्यसैले प्राचीन धार्मिक साहित्यले जुवाको अस्तित्वलाई स्वीकार गरे पनि त्यसका नकारात्मक परिणामप्रति सचेत गराएको देखिन्छ।
जुवाको हजारौँ वर्ष पुरानो इतिहास
पासा र जुवाको इतिहास मानव सभ्यतासँगै विकसित भएको देखिन्छ। सिन्धुघाटी सभ्यताका हडप्पा र मोहेन्जोदारोमा गरिएका उत्खननबाट पासा तथा खेलसँग सम्बन्धित वस्तुहरू फेला परेका छन्। यसले प्राचीन दक्षिण एसियाली समाजमा भाग्यमा आधारित खेलहरूको अभ्यास रहेको संकेत गर्छ।
ऋग्वेदको अक्षसूक्तमा जुवाडेको मानसिक अवस्था, परिवारसँगको सम्बन्ध र आर्थिक क्षतिबारे गरिएको वर्णनले पनि यो परम्परा हजारौँ वर्ष पुरानो भएको देखाउँछ।
विश्वका अन्य प्राचीन सभ्यताहरूमा समेत पासा र जुवाका विभिन्न स्वरूप प्रचलित थिए। प्राचीन रोमदेखि चीन र मेसोपोटामियासम्म जुवालाई मनोरञ्जन, भाग्य परीक्षण र कतिपय अवस्थामा सामाजिक तथा आर्थिक गतिविधिका रूपमा प्रयोग गरिएको पाइन्छ।
तिहारको जुवा : मनोरञ्जन कि आर्थिक जोखिम?
इतिहास र पौराणिक कथाहरूलाई हेर्दा जुवा मानव समाजको पुरानो अभ्यास हो। तर यसको आकर्षणसँगै जोखिम पनि उत्तिकै पुरानो छ। राजा नलदेखि युधिष्ठिरसम्मका कथाले जुवाको लतले मानिसको सम्पत्ति, प्रतिष्ठा, परिवार र सामाजिक सम्बन्धमा गम्भीर असर पार्न सक्ने देखाउँछन्।
तिहार धनकी देवी लक्ष्मीको पूजा गर्ने पर्व पनि हो। विडम्बना के छ भने लक्ष्मीको आराधना गर्ने यही समयमा कतिपय मानिस जुवाको लतमा परेर आफ्नो कमाइ र सञ्चित सम्पत्ति गुमाउने जोखिममा हुन्छन्।
त्यसैले तिहारको जुवालाई केवल परम्परा वा मनोरञ्जनका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा यससँग जोडिएका ऐतिहासिक अनुभव र आर्थिक जोखिमलाई पनि सम्झनु आवश्यक छ। आखिर जुवाको इतिहासमा चर्चित भएका राजा नल र युधिष्ठिरको नाम उनीहरूले जितेको धनका कारण होइन, जुवामा गुमाएको सर्वस्वका कारण आजसम्म स्मरण गरिन्छ।
