तिहार नजिकिँदै गर्दा बजारमा किनमेल गर्नेको चहलपहल बढ्छ। कसैलाई घरका लागि सामान किन्नु छ, कसैलाई दिदीबहिनी र दाजुभाइका लागि उपहार जुटाउनु छ। मिठाई, लत्ताकपडा र घरायसी सामान किन्नेहरूको भीड बजारमा देखिन थाल्छ। चाडपर्वमा पैसाको कारोबार पनि अरू समयभन्दा बढी हुन्छ।

पहिले यस्तो किनमेल गर्दा गोजीमा नगद पैसा हुनैपर्थ्यो। पैसा सकिएपछि एटीएम खोज्नुपर्ने अवस्था पनि आउँथ्यो। तर अहिले परिस्थिति फेरिएको छ। पसलमा क्यूआर कोड देखिन्छ, मोबाइलबाटै पैसा तिर्न सकिन्छ। टाढा रहेका आफन्तलाई दक्षिणा पठाउन पनि बैंक वा वालेटको एप प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यही बदलिँदो अभ्यासलाई ध्यानमा राखेर बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले पनि दशैँ, तिहार र छठजस्ता चाडपर्वमा डिजिटल बैंकिङलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। ग्राहकलाई मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर र कार्ड प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गर्ने उद्देश्यले छुट, क्यासब्याक र विभिन्न उपहारका योजना ल्याउने गरेका छन्।

चाडपर्वमा डिजिटल कारोबार बढाउने प्रयास

चाडपर्वमा बैंकहरूले ल्याउने अफरको स्वरूप फरक–फरक हुन्छ। कतै मोबाइल बैंकिङबाट कारोबार गर्दा क्यासब्याक दिइन्छ भने कतै डेबिट तथा क्रेडिट कार्डबाट किनमेल गर्दा छुट उपलब्ध गराइन्छ। केही योजनामा क्यूआरमार्फत भुक्तानी गर्ने ग्राहकलाई पुरस्कारसमेत राखिएको हुन्छ।

यस वर्षको दशैँ–तिहारलाई लक्षित गर्दै फोनेपेले क्रेडिट कार्डमार्फत फोनेपे क्यूआरमा भुक्तानी गर्दा ५० प्रतिशतसम्म, अधिकतम ५०० रुपैयाँ क्यासब्याक दिने योजना सार्वजनिक गरेको थियो। त्यस्तै, कुमारी बैंकले पनि ‘दशैँ/तिहार आयो, पैसा सँगै उपहार पायो’ भन्ने योजनासहित चाडपर्व विशेष अफर ल्याएको थियो। रेमिट्यान्स कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्ने योजनासमेत बैंकको अफर सूचीमा समावेश थियो।

यस्ता अफरले ग्राहकलाई केही रकम बचत गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। तर सबै कारोबारमा छुट वा क्यासब्याक पाइन्छ भन्ने हुँदैन। कुन माध्यमबाट भुक्तानी गर्दा सुविधा पाइन्छ, न्यूनतम कारोबार रकम कति हुनुपर्छ र अफर कहिलेसम्म लागू हुन्छ भन्ने कुरा ग्राहकले पहिले नै बुझ्नु आवश्यक छ।

दक्षिणा पठाउने तरिका पनि बदलिँदै

तिहारको भाइटीका दक्षिणा र उपहारबिना अधुरोजस्तै लाग्छ। दिदीबहिनीले टीका लगाइदिएपछि दाजुभाइले दक्षिणा दिने चलन पुरानै हो। तर दक्षिणा दिने तरिका भने समयसँगै बदलिँदै गएको छ।

पहिले पैसा खाममा राखेर दिने चलन थियो। अहिले कतिपयले मोबाइल बैंकिङ वा डिजिटल वालेटबाटै रकम पठाउन थालेका छन्। विशेषगरी विदेशमा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीका लागि यस्तो सुविधा उपयोगी बनेको छ। चाडपर्वमा घर आउन नपाए पनि उनीहरूले नेपालमा रहेका आफन्तको बैंक खातामा रकम पठाएर आफ्नो उपस्थिति महसुस गराउन सक्छन्।

डिजिटल माध्यमबाट दक्षिणा पठाउँदा पैसा तुरुन्तै पुग्छ र टाढा रहेर पनि चाडपर्वको खुसीमा सहभागी हुन सकिन्छ। तर यसको अर्थ परम्परागत रूपमा खाममा पैसा राखेर दिने चलन हराउँदै गएको भन्ने होइन। परिवारसँगै बसेर टीका लगाउने, दक्षिणा दिने र आशीर्वाद लिने क्षणको महत्व आफ्नै ठाउँमा छ। डिजिटल माध्यमले मुख्यतः टाढा रहेका आफन्तलाई जोड्ने अर्को बाटो दिएको हो।

बजारमा क्यूआर भुक्तानीको प्रयोग

चाडपर्वमा बजारमा किनमेल गर्नेहरूको संख्या बढ्छ। यस्तो बेला नगद पैसा बोक्नुभन्दा मोबाइलबाटै भुक्तानी गर्न पाउनु धेरैका लागि सहज हुन्छ। कपडा पसल, जुत्ता पसल, रेस्टुरेन्टदेखि साना खुद्रा पसलसम्म क्यूआर कोड राख्ने क्रम बढेको छ।

ग्राहकले सामान किनेपछि पसलमा राखिएको क्यूआर कोड स्क्यान गरेर रकम तिर्न सक्छन्। यसका लागि नगद खोज्न वा एटीएम जानुपर्ने झन्झट कम हुन्छ। व्यवसायीका लागि पनि कारोबारको रकम सीधै बैंक खातामा पुग्ने भएकाले हिसाब राख्न सहज हुन्छ।

यही सम्भावना देखेर बैंक तथा भुक्तानी सेवा प्रदायकहरूले विभिन्न व्यापारिक प्रतिष्ठानसँग सहकार्य गर्दै क्यूआर भुक्तानीमा छुट र क्यासब्याकका योजना ल्याउने गरेका छन्। नेपाल क्लियरिङ हाउसले सञ्चालन गर्ने नेपालपे क्यूआरमार्फत पनि विभिन्न समयमा यस्ता अभियान सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

क्यूआर भुक्तानीको प्रयोग बढ्नुको अर्को पक्ष पनि छ। यसले साना व्यवसायीलाई समेत डिजिटल भुक्तानी प्रणालीसँग जोड्न मद्दत गर्छ। ग्राहकले नगद नभए पनि सामान किन्न सक्ने र व्यवसायीले कारोबारको अभिलेख राख्न सक्ने भएकाले दुवै पक्षलाई फाइदा पुग्छ।

राष्ट्र बैंकको सहजीकरण

डिजिटल कारोबार बढाउन बैंकहरूको अफर मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि नीतिगत व्यवस्था र भुक्तानी प्रणाली पनि सहज हुनुपर्छ। यसलाई ध्यानमा राख्दै नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि चाडपर्वको समयमा डिजिटल कारोबारलाई सहजीकरण गर्ने व्यवस्था गरेको छ।

यस वर्ष दशैँ, तिहार र छठलाई लक्षित गर्दै व्यक्तिगत डिजिटल वालेटमा रकम जम्मा गर्न पाउने दैनिक संख्या अस्थायी रूपमा बढाइएको थियो। सामान्य अवस्थामा दैनिक १० पटकसम्म रहेको यस्तो सीमा तोकिएको चाडपर्व अवधिमा ५० पटकसम्म पुर्‍याइएको थियो। तिहार तथा छठका लागि यो सुविधा कात्तिक २१ देखि २९ गतेसम्म लागू हुने व्यवस्था गरिएको थियो।

चाडपर्वमा आफन्तलाई रकम पठाउने, दक्षिणा दिने र किनमेल गर्ने कारोबार बढ्ने भएकाले यस्तो व्यवस्थाले डिजिटल माध्यम प्रयोग गर्ने ग्राहकलाई केही सहजता दिन सक्छ। यसबाट डिजिटल भुक्तानीलाई दैनिक जीवनको सामान्य अभ्यास बनाउने प्रयासलाई पनि सहयोग पुग्छ।

बैंकहरूका लागि ग्राहकसँग जोडिने अवसर

चाडपर्वमा बैंकहरूले डिजिटल अफर ल्याउनुको उद्देश्य ग्राहकलाई केही छुट दिनु मात्र होइन। यो आफ्ना डिजिटल सेवा प्रयोग गराउने र नयाँ ग्राहक जोड्ने अवसर पनि हो।

उदाहरणका लागि, क्यासब्याक पाउने आशामा पहिलोपटक मोबाइल बैंकिङ प्रयोग गरेको ग्राहकले पछि बिजुली, इन्टरनेट र खानेपानीको बिल तिर्न पनि त्यही एप प्रयोग गर्न सक्छ। त्यसैगरी, चाडपर्वमा क्यूआरबाट भुक्तानी गर्ने बानी बसेपछि अन्य समयमा पनि नगदको सट्टा डिजिटल माध्यम रोज्न सक्छ।

बैंकका लागि पनि डिजिटल कारोबार विस्तार हुनु उपयोगी हुन्छ। सामान्य कारोबारका लागि शाखा वा काउन्टरमा जानुपर्ने ग्राहकको संख्या घट्न सक्छ। सेवाको पहुँच विस्तार हुन्छ र ग्राहकले घरमै बसेर धेरै बैंकिङ काम गर्न सक्छन्।

तर एउटा कुरा महत्वपूर्ण छ—चाडपर्वमा केही दिनका लागि क्यासब्याक दिएर मात्रै डिजिटल बैंकिङको प्रयोग दीर्घकालीन रूपमा बढ्दैन। सेवा सजिलो हुनुपर्छ, कारोबार छिटो हुनुपर्छ र समस्या पर्दा ग्राहकले समयमै सहयोग पाउनुपर्छ। ग्राहकले बैंकको डिजिटल सेवामाथि विश्वास गर्न सके मात्रै यस्तो अभियान सफल हुन्छ।

डिजिटल सुविधासँगै सुरक्षा पनि उत्तिकै आवश्यक

डिजिटल कारोबार बढ्दै जाँदा ठगीका नयाँ तरिका पनि देखिन सक्छन्। चाडपर्वको समयमा उपहार, पुरस्कार र क्यासब्याकको लोभ देखाएर नक्कली लिंक पठाउने, बैंकको नाममा फोन गर्ने वा ओटीपी मागेर रकम चोरी गर्ने घटना हुन सक्छन्।

त्यसैले आकर्षक अफर देख्दैमा विश्वास गर्नु हुँदैन। कुनै बैंक वा भुक्तानी सेवाले उपहार दिने भन्दै ओटीपी, पासवर्ड वा गोप्य विवरण माग्दैन। अपरिचित व्यक्तिले पठाएको लिंक खोल्नुअघि त्यसको आधिकारिकता जाँच्नुपर्छ। अफरबारे जानकारी लिन सम्बन्धित बैंक वा भुक्तानी सेवाको आधिकारिक वेबसाइट र सामाजिक सञ्जाल हेर्नु सुरक्षित हुन्छ।

डिजिटल कारोबार गर्दा रकम पठाउनुअघि प्राप्तकर्ताको नाम र रकम पनि एकपटक जाँच्नुपर्छ। सानो असावधानीले पनि आर्थिक नोक्सानी हुन सक्छ।

चाडपर्वसँगै बदलिँदो बैंकिङ अभ्यास

चाडपर्वको रमाइलो पहिले जस्तै छ, तर त्यससँग जोडिएका धेरै काम गर्ने तरिका बदलिएका छन्। पहिले दक्षिणा दिन नगद चाहिन्थ्यो, अहिले मोबाइलबाट पठाउन सकिन्छ। बजारमा किनमेल गर्दा पनि नगद बोकेर हिँड्नुपर्ने बाध्यता कम हुँदै गएको छ।

बैंकहरूले ल्याउने चाडपर्व विशेष डिजिटल योजनाले यो परिवर्तनलाई थप गति दिन सक्छ। तर डिजिटल बैंकिङको वास्तविक सफलता क्यासब्याक र पुरस्कारमा मात्र निर्भर हुँदैन। ग्राहकले दैनिक जीवनमा यसलाई कति सहज, सुरक्षित र भरपर्दो विकल्पका रूपमा स्वीकार गर्छन् भन्ने कुराले यसको भविष्य निर्धारण गर्छ।

चाडपर्वमा डिजिटल कारोबार बढाउनु राम्रो हो, तर नगदको प्रयोगलाई एकैपटक हटाउनुपर्छ भन्ने पनि होइन। जहाँ डिजिटल माध्यम सहज छ, त्यहाँ त्यसको प्रयोग गर्ने र आवश्यक ठाउँमा नगद राख्ने व्यवहारिक सोच नै उपयुक्त हुन्छ।

यसपालि तिहारमा दक्षिणा पठाउँदा होस् वा बजारमा किनमेल गर्दा, डिजिटल भुक्तानी पनि एउटा सहज विकल्प हुन सक्छ। बैंकहरूले पनि ग्राहकलाई आकर्षित गर्ने अफरभन्दा अघि बढेर सुरक्षित र भरपर्दो सेवा दिन सके चाडपर्वमा सुरु भएको डिजिटल कारोबारको बानी वर्षभरि कायम रहन सक्छ।