कुनै समय तराई–मधेशको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा सीमित छठ पर्व अहिले पहाडका सहर, बजार र बस्तीहरूमा पनि उत्तिकै उत्साहका साथ मनाउन थालिएको छ।

काठमाडौंका नदी किनार, पोखरी र जलाशयदेखि पहाडी जिल्लाका तालतलैया तथा नदीसम्म छठको रौनक देखिन थालेको छ। सूर्यदेव र छठी माताको आराधनासँग जोडिएको यो पर्व भौगोलिक सीमा पार गर्दै राष्ट्रिय सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ।

छठको यो विस्तार केवल धार्मिक आस्थाको प्रसार मात्र होइन, यसले नेपालको आन्तरिक बजार, कृषि उत्पादन, फलफूल व्यापार, यातायात, पर्यटन र साना उद्यममा समेत नयाँ आर्थिक गतिविधि सिर्जना गरिरहेको छ। एउटा समुदायको सांस्कृतिक पर्व कसरी राष्ट्रिय बजारको अवसरमा परिणत हुन सक्छ भन्ने उदाहरणका रूपमा पनि छठलाई हेर्न सकिन्छ।

यसको सबैभन्दा रोचक पक्ष के हो भने छठको बजारले कृषकदेखि फलफूल व्यापारी, बाँसका सामग्री बनाउने कालीगढदेखि सडक किनारमा अस्थायी पसल राख्ने साना व्यवसायीसम्मलाई जोड्छ।

छठको बजार : फलफूलदेखि बाँसका सामग्रीसम्म

छठ पर्वमा प्रयोग हुने सामग्रीको सूची हेर्ने हो भने यसको आर्थिक सम्बन्ध कति फराकिलो छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ। केरा, उखु, नरिवल, स्याउ, सुन्तला, अदुवा, बेसार, सुथनी, मुला, चामल, गहुँ, घिउ, माटाका भाँडा, बाँसका सुपा र डालोदेखि पूजाका अन्य सामग्रीसम्मको ठूलो कारोबार यस पर्वसँग जोडिन्छ।

छठमा प्रयोग हुने अधिकांश सामग्री प्राकृतिक र कृषि उत्पादनमा आधारित हुन्छन्। त्यसैले यो पर्वले कृषि बजारलाई प्रत्यक्ष रूपमा चलायमान बनाउँछ। किसानले फलफूल र तरकारी बिक्री गर्ने अवसर पाउँछन् भने थोक तथा खुद्रा व्यापारीले मौसमी मागअनुसार आफ्नो व्यापार विस्तार गर्छन्।

विशेषगरी बाँसका सामग्री बनाउने समुदायका लागि छठ महत्त्वपूर्ण आर्थिक अवसर हो। सुपा, डाली, डालो र अन्य सामग्री तयार पार्न बाँस काट्ने, चिर्ने, बुन्ने र बजारसम्म पुर्‍याउने काममा धेरै श्रमिक संलग्न हुन्छन्। यो एउटा यस्तो परम्परागत सीप हो, जसले पर्वको सांस्कृतिक आवश्यकतालाई ग्रामीण रोजगारीसँग जोडेको छ।

नेपालको मधेश प्रदेशमा छठको आर्थिक महत्त्व अझ प्रत्यक्ष देखिन्छ। जनकपुर, वीरगञ्ज, राजविराज, लहान, गौरलगायतका बजारमा पर्व नजिकिँदै जाँदा फलफूल र पूजासामग्रीको माग बढ्छ। यसले साना व्यापारी, किसान, यातायात व्यवसायी र घरेलु उद्योगलाई आम्दानीको अवसर दिन्छ।

छठको आर्थिक प्रभाव बुझ्न भारतको बजारलाई हेर्न सकिन्छ। बिहार, झारखण्ड र पूर्वी उत्तर प्रदेशमा ठूलो जनसहभागितासहित मनाइने यो पर्व अहिले दिल्ली, मुम्बई, कोलकाता र अन्य महानगरमा समेत ठूलो बजार गतिविधिको माध्यम बनेको छ।

भारतको व्यापारिक संस्था कन्फेडरेसन अफ अल इन्डिया ट्रेडर्स (CAIT) का अनुसार सन् २०२५ को छठ पर्वका क्रममा भारतभर ५० हजार करोड भारतीय रुपैयाँभन्दा बढीको व्यापार भएको अनुमान गरिएको थियो। उक्त संस्थाको आकलनअनुसार बिहारमा करिब १५ हजार करोड, दिल्लीमा ८ हजार करोड र झारखण्डमा ५ हजार करोड रुपैयाँको व्यापार भएको थियो। यस पर्वमा १० करोडभन्दा बढी मानिस सहभागी भएको पनि संस्थाले जनाएको थियो।

 पहाडमा छठ विस्तार : नयाँ बजार र नयाँ उद्यमको अवसर

छठ पर्व पहाड उक्लिनुको एउटा प्रमुख कारण आन्तरिक बसाइँसराइ र सहरीकरण पनि हो। मधेश तथा पूर्वी तराईबाट काठमाडौं, पोखरा, चितवन, बुटवल, हेटौँडा र अन्य पहाडी सहरमा बसोबास गर्ने परिवारले आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई नयाँ ठाउँमा पनि निरन्तरता दिइरहेका छन्। उनीहरूसँगै छठको संस्कृति र त्यससँग जोडिएको बजार पनि विस्तार भइरहेको छ।

अर्कोतर्फ, छठलाई कुनै एउटा समुदायको पर्वका रूपमा मात्र नहेरी सूर्यको उपासना, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामूहिक सद्भावको पर्वका रूपमा स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति पनि बढिरहेको छ। यसले नयाँ पुस्तालाई समेत आकर्षित गरेको छ।

काठमाडौं उपत्यकाका नदी किनार र पोखरीहरूमा छठ मनाउनेहरूको संख्या बढ्दै जाँदा सरसफाइ, अस्थायी घाट निर्माण, सजावट, बत्ती, ध्वनि व्यवस्था, सुरक्षा र यातायात व्यवस्थापनमा समेत आर्थिक गतिविधि बढ्छ। यसले स्थानीय व्यवसाय र सेवा प्रदायकलाई अवसर दिन्छ।

पहाडी जिल्लामा रहेका ताल, पोखरी र नदी किनारलाई व्यवस्थित गरेर छठलगायतका सांस्कृतिक उत्सवका लागि उपयुक्त स्थलका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यसबाट धार्मिक पर्यटन, स्थानीय व्यापार र आन्तरिक पर्यटनलाई समेत जोड्न सकिने सम्भावना छ।

छठको बढ्दो बजार नेपालका कृषि उद्यमीका लागि पनि अवसर बन्न सक्छ। पर्वमा प्रयोग हुने फलफूल, तरकारी, उखु, बेसार, अदुवा, नरिवल, माटाका भाँडा र बाँसका सामग्रीको मागलाई व्यवस्थित बजारसँग जोड्न सके स्थानीय उत्पादनको बिक्री बढाउन सकिन्छ।

विशेषगरी तराईका किसानले उखु, केरा, बेसार, अदुवा र अन्य पूजासामग्रीमा प्रयोग हुने कृषि उत्पादनको व्यावसायिक खेती विस्तार गर्न सक्छन्। पहाडी क्षेत्रमा पनि स्याउ, सुन्तला, कागती, अदुवा तथा अन्य मौसमी फलफूल र कृषि उत्पादनको बजार विस्तार गर्न सकिन्छ।

त्यस्तै, बाँसका सामग्री उत्पादन गर्ने घरेलु उद्योगलाई छठको बजारसँग जोड्न सकिन्छ। बाँसका सुपा र डालो बनाउने सीपलाई आधुनिक डिजाइन, गुणस्तर र बजार व्यवस्थापनसँग जोड्न सके यसले परम्परागत कालीगढको आम्दानी बढाउनुका साथै नयाँ पुस्तालाई पनि उद्यममा आकर्षित गर्न सक्छ।

तर यसका लागि किसान र उत्पादकले पर्व आउनुभन्दा केही महिनाअघि नै बजारको माग, मूल्य र आपूर्तिको योजना बनाउनुपर्छ। व्यापारीको हातमा मात्र बजार सीमित नराखी किसान सहकारी, उत्पादक समूह र स्थानीय उद्यमीलाई प्रत्यक्ष बिक्रीको अवसर दिनु आवश्यक छ।