तर पछिल्लो समय धर्म, धार्मिक आस्था, देवीदेवता, पौराणिक कथा र धार्मिक व्यक्तित्वलाई केन्द्रमा राखेर फिल्म बनाउने होड देखिएको छ ।
भारतमा रामायण, महाभारत, भगवान् कृष्ण, शिव, हनुमान र विभिन्न सन्तहरूको जीवनमा आधारित चलचित्र निर्माणको लहर चलेको छ। नेपालमा पनि हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ, देवीदेवता, धार्मिक परम्परा र मिथकीय पात्रलाई पर्दामा उतार्ने प्रयाससँगै त्यसको व्याख्या, प्रस्तुतिको शैली र धार्मिक संवेदनशीलतालाई लिएर विवाद हुन थालेका छन्।
यो केवल चलचित्रको विषयवस्तुमा आएको परिवर्तन होइन । यसभित्र ठूलो बजार, धार्मिक पर्यटन, राजनीतिक ध्रुवीकरण, सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक सञ्जाल र मनोरञ्जन उद्योगको नयाँ व्यापारिक रणनीति जोडिएको छ।
रोचक कुरा, भारतमा धार्मिक विषयमा बनेका केही चलचित्रले सयौँ करोड रुपैयाँको व्यापार गरेका छन्। त्यसबाट उत्साहित भएर ठूला चलचित्र निर्माण कम्पनीहरूले नयाँ धार्मिक चलचित्रको घोषणा गरिरहेका छन्। अर्कोतर्फ, धार्मिक भावनामा चोट पुगेको भन्दै चलचित्र बहिष्कार गर्ने, प्रदर्शन रोक्न दबाब दिने र सामाजिक सञ्जालमा अभियान चलाउने प्रवृत्ति पनि बढेको छ । हेर्दा यस्तो लाग्छ, मानौं विवाद त्यस्ता धार्मिक फिल्मको लागि पैसा कमाउने फण्डा मात्र हुन् । विवाद सृजना भएपछि फिल्मले चर्चा पाउंछ, त्यसमा पछि के के विषय हटाउने वा थपिने भनेर विरोध गर्नेहरुसंग फिल्म निर्माण गर्ने पक्षले सम्झौता गर्छ । जे भए पनि विवादले फिल्म रोकिदैन, बरु हलमा नआउंदै फिल्मको प्रचार यस्तो व्यापकरुपमा हुन्छ कि त्यस्ले रेकर्ड नै राख्ने गरि व्यापार गर्छ ।
नेपालमा पनि 'पञ्च पाण्डव' जस्ता चलचित्रको विषयवस्तुलाई लिएर प्रदर्शनअघि नै विवाद देखिन थालेको छ।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न जन्माएको छ– धर्म अब चलचित्र निर्माताका लागि आस्थाको विषय मात्रै हो कि नयाँ व्यावसायिक बजार र राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने माध्यम पनि बन्दैछ ?
भारत : धार्मिक चलचित्रको पुरानो इतिहास, नयाँ व्यावसायिक पुनरागमन
भारतमा धार्मिक चलचित्र निर्माण नयाँ कुरा होइन । भारतीय चलचित्र उद्योगको इतिहासमै धार्मिक र पौराणिक कथाको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। सन् १९१३ मा दादासाहेब फाल्केले निर्माण गरेको 'राजा हरिश्चन्द्र' भारतीय चलचित्र इतिहासको पहिलो पूर्ण लम्बाइको कथानक चलचित्र मानिन्छ। त्यसपछि पनि भारतीय सिनेमामा रामायण, महाभारत, कृष्णलीला र विभिन्न धार्मिक आख्यानमा आधारित चलचित्र तथा टेलिभिजन कार्यक्रम निर्माण हुँदै आए।
सन् १९७५ मा प्रदर्शन भएको 'जय सन्तोषी माँ' यसको चर्चित उदाहरण हो। सामान्य बजेटमा बनेको उक्त धार्मिक चलचित्रले अप्रत्याशित व्यावसायिक सफलता हासिल गरेको थियो। चलचित्र हेर्न जाने दर्शकले त्यसलाई केवल मनोरञ्जनका रूपमा नभई धार्मिक आस्थासँग जोडेर हेरेका थिए। त्यसपछि 'जय बाबा अमरनाथ', 'शिरडी के साई बाबा' लगायत धार्मिक विषयका चलचित्रले पनि भारतीय दर्शकबीच स्थान बनाए।
तर पछिल्लो दशकमा धार्मिक चलचित्रको स्वरूप परिवर्तन भएको छ। पहिले धार्मिक कथालाई सरल शैलीमा प्रस्तुत गरिन्थ्यो भने अहिले विशाल सेट, आधुनिक प्रविधि, विशेष दृश्य प्रभाव, डिजिटल एनिमेसन र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रचारप्रसार प्रयोग गर्न थालिएको छ।
धार्मिक कथालाई अब ठूलो बजेटको व्यावसायिक मनोरञ्जनमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
हनुमान र नरसिंहको कथाले देखाएको नयाँ बजार
भारतमा धार्मिक चलचित्रको पछिल्लो पुनरागमनलाई बुझ्न 'महावतार नरसिंह', 'लालो–कृष्ण सदा सहायते' र 'हनुमान अंश' जस्ता चलचित्रलाई हेर्न सकिन्छ।
सन् २०२५ मा प्रदर्शन भएको एनिमेसन चलचित्र 'महावतार नरसिंह' ले भारतीय चलचित्र बजारमा ठूलो सफलता हासिल गरेको थियो। यसले भारतमा करिब २५० करोड भारतीय रुपैयाँ नेट व्यापार गरेको एनडीटीभीको पछिल्लो विश्लेषणमा उल्लेख छ।
त्यस्तै, गुजराती भाषाको 'लालो–कृष्ण सदा सहायते' ले पनि धार्मिक आस्था र भावनात्मक कथाको माध्यमबाट दर्शक आकर्षित गरेको थियो।
सन् २०२६ मा प्रदर्शन भएको 'हनुमान अंश' ले पनि धार्मिक चलचित्रको व्यावसायिक सम्भावनालाई नयाँ उचाइ दिएको छ। यस चलचित्रले भारतीय बजारमा १५० करोड रुपैयाँभन्दा बढी नेट व्यापार गर्ने दिशामा प्रगति गरेको र यसको सफलतापछि धार्मिक व्यक्तित्व तथा सन्तहरूको जीवनमा आधारित अन्य चलचित्र घोषणा भएको एनडीटीभीले जनाएको छ।
यसै सफलताबाट उत्साहित भएर 'रामबोला', 'तेरा साई', 'बाबा खाटु श्याम हमारा' र 'हरे का सहारा' जस्ता चलचित्र निर्माणको तयारी अघि बढाइएको छ।
रामायण र कृष्णको कथामा अर्बौंको लगानी
भारतमा अहिले रामायण र कृष्णको कथालाई नयाँ प्रविधि र विशाल बजेटमा प्रस्तुत गर्ने प्रतिस्पर्धा देखिन्छ।
नितेश तिवारीको निर्देशनमा निर्माण भइरहेको 'रामायण' भारतीय चलचित्र उद्योगको सबैभन्दा चर्चित परियोजनामध्ये एक हो। रणवीर कपुरलगायत कलाकारको अभिनय रहेको यो चलचित्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत पुर्याउने लक्ष्य राखिएको छ।
त्यस्तै, 'कृष्णावतारम्' ले भगवान् कृष्ण र राधाको कथालाई नयाँ सिनेम्याटिक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ। 'महावतार परशुराम' लगायतका चलचित्रले पनि पौराणिक पात्रलाई आधुनिक दृश्य प्रविधिमार्फत प्रस्तुत गर्ने योजना बनाएका छन्।
धर्मबाट व्यापार, व्यापारबाट राजनीति : भारतमा विवादित चलचित्रको अर्को पाटो
भारतमा धार्मिक विषयमा चलचित्र बनाउने प्रवृत्ति बढेसँगै त्यसको राजनीतिक प्रभावबारे बहस पनि चर्किएको छ। 'द कश्मीर फाइल्स' र 'द केरला स्टोरी' यसका चर्चित उदाहरण हुन्। यी चलचित्रले धार्मिक पहिचान, सामुदायिक सम्बन्ध, हिंसा, धर्म परिवर्तन र राजनीतिक इतिहाससँग सम्बन्धित संवेदनशील विषय उठाएका थिए।
यी चलचित्रको व्यावसायिक सफलतासँगै तिनको तथ्यगत आधार, प्रस्तुति र राजनीतिक सन्देशलाई लिएर ठूलो बहस भयो। एक पक्षले यस्ता चलचित्रले दबाइएका इतिहास र वास्तविक घटनालाई बाहिर ल्याएको तर्क गर्छ। अर्को पक्षले चलचित्रले एकपक्षीय प्रस्तुति दिएको, धार्मिक समुदायबीच अविश्वास बढाउन सक्ने र राजनीतिक उद्देश्यका लागि प्रयोग हुन सक्ने आलोचना गर्छ।
'आदिपुरुष' यसको अर्को उदाहरण हो। रामायणमा आधारित यो चलचित्रको संवाद, पात्रको प्रस्तुति, पोसाक र दृश्य शैलीलाई लिएर भारत र नेपालमा समेत विरोध भएको थियो।
नेपाल : धार्मिक चलचित्रको बजार सानो, तर सम्भावना ठूलो
भारतको तुलनामा नेपालको चलचित्र उद्योग सानो छ। लगानी, प्रविधि, बजार र अन्तर्राष्ट्रिय वितरणको हिसाबले पनि नेपाली चलचित्र उद्योगले धेरै चुनौती सामना गरिरहेको छ। तर धार्मिक र सांस्कृतिक विषयमा चलचित्र बनाउने सम्भावना भने निकै ठूलो छ।
नेपाली चलचित्र उद्योगले यस्ता विषयलाई व्यावसायिक रूपमा पर्याप्त उपयोग गर्न सकेको छैन। नेपाली चलचित्रको इतिहासमा 'श्री स्वस्थानी', 'जय बाबा पशुपतिनाथ', 'महादेवी', 'महामाया' जस्ता धार्मिक शीर्षकका चलचित्र निर्माण भएका छन्। 'मुकुण्डो' जस्ता चलचित्रले धार्मिक संस्कार, संस्कृति र समाजको मनोविज्ञानलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
'एक भागवत् एक गीता' : चलचित्रको नाममै धार्मिक विवाद
नेपालमा धार्मिक विषयलाई लिएर भएको पछिल्लो समयको चर्चित विवादमध्ये एउटा हो चलचित्र 'एक भागवत् एक गीता'।
सुरुमा यसको नाम 'एक भागवत् गीता' राखिएको थियो। तर नाम र चलचित्रको विषयवस्तुलाई लिएर धार्मिक संघसंस्थाले विरोध गरेपछि निर्माण पक्षले नाम परिवर्तन गर्नुपरेको थियो।
चलचित्रले लैङ्गिक पहिचान, प्रेम र सामाजिक स्वीकार्यताजस्ता विषय उठाएको थियो। तर धार्मिक ग्रन्थको नामसँग जोडिएको शीर्षकले धार्मिक संवेदनशीलताको बहस जन्मायो।
'पाँच पाण्डव' : फिल्म रिलिज नहुँदै सामाजिक सञ्जालमा बहिष्कार अभियान
निर्देशक वसन्त निरौलाको चलचित्र पाँच पाण्डव प्रदर्शनअघि नै सामाजिक सञ्जालमा आलोचनाको केन्द्र बन्यो ।
चलचित्रको पोस्टर र ट्रेलर सार्वजनिक भएपछि कतिपय दर्शकले यसको कथा महाभारतका पात्रसँग सम्बन्धित भएको अनुमान गरे। विशेषगरी अभिनेत्री इभा गिरीको नृत्य समावेश भएको 'राजा चाहिया छ' गीत सार्वजनिक भएपछि द्रौपदीको चरित्रलाई अपमानजनक रूपमा प्रस्तुत गरिएको आरोप लाग्यो। धार्मिक अभियन्ता र केही सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले चलचित्र बहिष्कार गर्न आह्वान गरे। कतिपयले निर्देशक र कलाकारलाई धम्कीसमेत दिए।
तर निर्देशक निरौलाले चलचित्रमा देखाइएको पात्र महाभारतकी द्रौपदी नभएको र चलचित्रलाई महाभारतकै कथा भनेर बुझ्नु गलत भएको बताएका थिए।
विवाद बढेपछि चलचित्र प्रदर्शन रोक्नुपर्ने मागसमेत उठ्यो। नेपालगञ्जमा चलचित्र प्रदर्शन भए सिनेमा हल तोडफोड गर्ने धम्की आएको निर्माण पक्षले जनाएको थियो।
सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयमा भएको छलफलपछि चलचित्रलाई प्रदर्शन गर्न दिनुपर्ने र निर्माण पक्षलाई सुरक्षा प्रदान गर्नुपर्ने निष्कर्ष निकालिएको थियो। त्यसपछि चलचित्र निर्धारित मितिमा प्रदर्शन गर्ने बाटो खुलेको थियो।
धार्मिक चलचित्र : आस्थासँगै अर्बौंको व्यापार
धार्मिक चलचित्रप्रतिको आकर्षण बढ्नुको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण यसको व्यावसायिक सम्भावना हो। भारतको चलचित्र बजारमा पछिल्लो समय देखिएका केही तथ्यले यो कुरा पुष्टि गर्छन्।
'हनुमान अंश' यसको निकै रोचक उदाहरण हो। इन्डियन एक्सप्रेसले सेप्टेम्बर १३, २०२६ मा प्रकाशित गरेको विवरणअनुसार यो चलचित्र करिब २ करोड भारतीय रुपैयाँको बजेटमा निर्माण भएको थियो। प्रदर्शनको ३७ औँ दिनसम्म यसको विश्वव्यापी कुल आम्दानी २३६ करोड रुपैयाँ पुगेको व्यापारिक विवरणमा उल्लेख छ। त्यस्तै, 'महावतार नरसिंह' ले विश्वव्यापी रूपमा ३०० करोड रुपैयाँभन्दा बढी व्यापार गरेको मनीकन्ट्रोलले जनाएको छ। गुजराती चलचित्र 'लालो' ले पनि १०० करोड रुपैयाँको विश्वव्यापी व्यापार पार गरेर क्षेत्रीय भाषाको चलचित्रको सम्भावना देखाएको छ।
यी उदाहरणले एउटा महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक पक्ष देखाउँछन्। धार्मिक चलचित्र सफल हुनका लागि बलिउडका ठूला स्टार वा सयौँ करोडको बजेट अनिवार्य हुँदैन। यसको मुख्य आधार कथा, दर्शकसँगको भावनात्मक सम्बन्ध र मुखमुखै फैलिने प्रचार हुन सक्छ।
भारतका चलचित्र व्यापार विश्लेषकहरूका अनुसार धार्मिक चलचित्रको एउटा विशेषता यसको दर्शक समूह पहिले नै पहिचान गर्न सकिनु हो। कुनै धार्मिक व्यक्तित्व वा परम्पराप्रति आस्था राख्ने मानिस चलचित्रको सम्भावित दर्शक बन्न सक्छन्।
त्यस्ता चलचित्रमा पहिलो सप्ताहन्तमै ठूलो व्यापार नभए पनि सकारात्मक प्रतिक्रिया र मौखिक प्रचारका कारण लामो समयसम्म हलमा चल्न सक्ने सम्भावना हुन्छ।
धार्मिक चलचित्रले राजनीतिक प्रभाव कसरी पार्छ ?
धर्म र राजनीतिबीचको सम्बन्ध भारतमा नयाँ होइन। तर चलचित्रले यी दुई विषयलाई जोड्ने प्रभावशाली माध्यमको काम गर्न थालेपछि यसको राजनीतिक महत्त्व पनि बढेको छ।
चलचित्रले इतिहासको व्याख्या गर्छ, कुनै समुदायको पहिचानलाई बलियो बनाउँछ, कुनै धार्मिक पात्रलाई नायकका रूपमा स्थापित गर्छ र कहिलेकाहीँ कुनै ऐतिहासिक घटनाबारे नयाँ बहससमेत जन्माउँछ। यही कारण धार्मिक विषयका चलचित्र प्रदर्शन हुँदा राजनीतिक दल, धार्मिक संगठन र सामाजिक अभियानकर्ताको चासो बढ्ने गरेको छ।
भारतमा 'द कश्मीर फाइल्स' र 'द केरला स्टोरी' जस्ता चलचित्रले धार्मिक पहिचान र राजनीतिक बहसलाई राष्ट्रिय स्तरमा पुर्याएका थिए। चलचित्रको व्यावसायिक सफलतासँगै तिनको ऐतिहासिक तथ्य, सामाजिक प्रभाव र राजनीतिक सन्देशबारे विवाद पनि उत्पन्न भएको थियो।
नेपालमा पनि धार्मिक विषयलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा हुने बहसले राजनीतिक र सामाजिक समूहको प्रभाव विस्तार गर्ने सम्भावना देखाएको छ।
पाँच पाण्डव विवादमा चलचित्र हेर्नुअघि नै बहिष्कारको अभियान चल्नु र त्यसपछि सरकारी निकायले प्रदर्शनको अधिकार तथा सुरक्षाको विषयमा छलफल गर्नु यसैको पछिल्लो उदाहरण हो।
भारतमा पौराणिक चलचित्र 'रामायण' र अन्य धार्मिक परियोजनाको प्रदर्शनअघि नै धार्मिक संगठनहरूले पात्रको पोसाक, कथा, महिला पात्रको प्रस्तुति र ऐतिहासिक व्याख्याबारे चासो व्यक्त गरिरहेका छन्।
भारतले धार्मिक चलचित्रलाई केवल मनोरञ्जनको उत्पादनका रूपमा मात्रै हेरिरहेको छैन। यसलाई सांस्कृतिक पहिचान, धार्मिक पर्यटन र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग पनि जोड्न सकिन्छ।
अबको चलचित्र उद्योग : आस्था बेच्ने कि आस्थामार्फत कथा भन्ने ?
धार्मिक विषयमा चलचित्र निर्माण बढ्नुका पछाडि एउटै कारण छैन। यसको पछाडि दर्शकको बदलिँदो रुचि, नयाँ व्यावसायिक सम्भावना, सांस्कृतिक पहिचानप्रतिको आकर्षण, राजनीतिक बहस र डिजिटल माध्यमको विस्तार सबै जोडिएका छन्।
भारतमा 'हनुमान अंश' र 'महावतार नरसिंह' को सफलताले धार्मिक चलचित्र ठूलो बजार बन्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ। तर 'पाँच पाण्डव' जस्ता नेपाली चलचित्रले धार्मिक विषयमा काम गर्नु कति संवेदनशील छ भन्ने पनि देखाएका छन्।
नेपालका लागि भने यो अझै उपयोग गर्न नसकिएको अवसर हो।
हामीसँग बुद्धको जन्मभूमि छ, राम–सीताको कथासँग जोडिएको जनकपुर छ, पशुपतिनाथ र मुक्तिनाथ छन्, हजारौँ वर्ष पुराना धार्मिक परम्परा छन्। नेवार, किराँत, बौद्ध र अन्य समुदायका मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक कथाहरू छन्। तर ती कथालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्ने चलचित्रका रूपमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास सीमित छ।
धार्मिक चलचित्रले समाजमा आस्था बलियो बनाउन सक्छ, इतिहासप्रति चासो बढाउन सक्छ र आर्थिक अवसर पनि सिर्जना गर्न सक्छ। तर धर्मलाई राजनीतिक ध्रुवीकरण, घृणा र व्यापारिक स्वार्थको हतियार बनाइयो भने त्यसको सामाजिक मूल्य निकै ठूलो हुन सक्छ।
