कसैले ताजा समाचार खोजे, कसैले मौसमको अवस्था, कसैले गन्तव्य पुग्ने बाटो त कसैले कुनै अप्ठ्यारो शब्दको अर्थ। विद्यार्थीले आफ्नो अध्ययन र गृहकार्यका लागि यसको सहारा लिए, अनुसन्धानकर्ताले तथ्य पहिल्याए, व्यापारीले नयाँ ग्राहक फेला पारे र सर्वसाधारणले आफ्ना कौतूहल मेटे। आजको युगमा धेरैका लागि गुगल केवल एउटा वेबसाइट मात्र रहेन, यो सिङ्गो इन्टरनेट र सूचनाको अर्को नाम बनिसकेको छ।
आज त्यही प्रविधि दिग्गज गुगल आफ्नो २८औँ जन्मदिन मनाइरहेको छ।
गुगलको आधिकारिक ‘डुडल्स’ (Doodles) अभिलेखमा २७ सेप्टेम्बर २०२६ का लागि विशेष वार्षिकोत्सव चिन्ह राखिएको छ। तर, प्रविधि इतिहासको पाना पल्टाउँदा यहाँ एउटा निकै रोचक तथ्य भेटिन्छ, गुगलले मनाउने जन्मदिन र कम्पनीको कानुनी दर्ता भएको मिति एउटै होइन। गुगलले स्वयं स्वीकार गरे अनुसार कम्पनीको कानुनी स्थापना (इन्कर्पोरेसन) ४ सेप्टेम्बर १९९८ मा भएको थियो। तर, विगत दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि कम्पनीले २७ सेप्टेम्बरलाई नै आफ्नो औपचारिक जन्मदिनका रूपमा विश्वभर मनाउँदै आएको छ।
२८ वर्षअघि सुरु भएको त्यो सानो परियोजना आजको जस्तो विशाल प्रविधि साम्राज्य थिएन। न त त्यतिबेला अर्बौँ डलरको पूँजी थियो, न संसारभर फैलिएका भव्य कार्यालयहरू। यो कथा सुरु भएको थियो अमेरिकाको क्यालिफोर्नियास्थित स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको एउटा सानो कोठा, जहाँ दुई युवा विद्यार्थीको एउटा सामान्य अनुसन्धानले संसारलाई सधैँका लागि बदलिदिने जग बसाल्दै थियो।
सन् १९९५: दुई अपरिचित विद्यार्थीको त्यो पहिलो भेट
गुगलको इतिहास सन् १९९५ बाट सुरु हुन्छ। त्यतिबेला अमेरिकाको मिचिगन विश्वविद्यालयबाट स्नातक सकेका २२ वर्षीय ल्यारी पेज स्नातकोत्तर तहको अध्ययनका लागि स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालय पुगेका थिए। त्यहाँ पहिलेदेखि नै अध्ययनरत २१ वर्षीय सर्गेई ब्रिनलाई क्याम्पसमा नयाँ आएका विद्यार्थीहरूलाई विश्वविद्यालय घुमाउने जिम्मेवारी दिइएको थियो।
कम्पनीको आधिकारिक इतिहास अनुसार यी दुई युवाको पहिलो भेट त्यति सुखद वा सौहार्दपूर्ण थिएन। उनीहरू पहिलो भेटमै प्रायः सबैजसो विषयमा एकअर्कासँग असहमत हुन्थे र घण्टौँ बहस गर्थे। तर, विचारमा भिन्नता भए पनि दुवैको बौद्धिक धरातल र कम्प्युटर विज्ञानप्रतिको भोक समान थियो। त्यही बहस र सहकार्यले एक वर्षपछि उनीहरूलाई अनुसन्धान साझेदार बनाइदियो।
त्यो समय विश्वभर इन्टरनेट तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको थियो। ‘वर्ल्ड वाइड वेब’ मा दिन प्रतिदिन लाखौँ नयाँ पानाहरू (वेबपेज) थपिँदै थिए। तर, इन्टरनेटमा एउटा ठूलो समस्या खडा भएको थियो सूचनाको भण्डार त विशाल बन्दै थियो, तर आफूलाई चाहिएको सही जानकारी सजिलै कसरी खोज्ने?
तत्कालीन समयका सर्च इन्जिनहरूले कुनै पनि वेबपेजमा खोजिएको शब्द कति पटक दोहोरिएको छ भन्ने आधारमा मात्र नतिजा देखाउँथे। यसले गर्दा धेरैजसो गलत, नक्कली र कमसल पानाहरू अगाडि आउँथे। ल्यारी पेज र सर्गेई ब्रिनले यही विश्वव्यापी समस्यालाई आफ्नो अनुसन्धानको मुख्य विषय बनाए।
‘ब्याकरब’ देखि ‘गुगल’ सम्म: सूचना खोज्ने नयाँ गणित
पेज र ब्रिनले सूचना खोज्ने बिल्कुलै नयाँ र वैज्ञानिक प्रणाली विकास गरे। उनीहरूको सोच थियो, कुनै पनि वैज्ञानिक शोधपत्र कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरा त्यसलाई अन्य वैज्ञानिकहरूले कति पटक उद्धृत (साइटेसन) गरेका छन् भन्ने आधारमा निर्धारण हुन्छ। त्यस्तै नियम इन्टरनेटमा पनि लागू हुनुपर्छ।
उनीहरूले यस्तो प्रणाली बनाए जसले कुनै वेबपेजलाई इन्टरनेटका अन्य कतिवटा वेबपेजहरूले ‘लिङ्क’ (Link) गरेका छन् र ती लिङ्क गर्ने पेजहरू कत्तिको महत्त्वपूर्ण छन् भनेर गणना गर्थ्यो। यस प्रणालीलाई उनीहरूले ‘पेजर्याङ्क’ (PageRank) नाम दिए।
शुरुवाती चरणमा यस परियोजनाको नाम राखिएको थियो ‘ब्याकरब’ (BackRub)। किनभने यसले वेबपेजहरूको पछाडिको लिङ्क (ब्याकलिङ्क) लाई विश्लेषण गर्ने काम गर्थ्यो।
तर, ‘ब्याकरब’ नाम धेरै समय टिकेन। सन् १९९७ मा उनीहरूले आफ्नो यो नयाँ प्रविधिलाई अझ बृहत् नाम दिने निर्णय गरे। त्यही क्रममा जन्मियो ‘गुगल’ (Google)।
यो नाम गणितको एउटा प्रसिद्ध शब्द ‘गुगोल’ (Googol) बाट लिइएको थियो। गुगोल भनेको १ को पछाडि १०० वटा शून्य भएको एउटा विशाल सङ्ख्या हो। ल्यारी र सर्गेईले संसारभर छरिएर रहेको असीमित सूचनालाई व्यवस्थित गर्ने आफ्नो बृहत् उद्देश्यलाई झल्काउन यो नाम रोजेका थिए।
सन् १९९८: १ लाख डलरको चेक र मेन्लो पार्कको ग्यारेज
सन् १९९८ सम्म आइपुग्दा यो विश्वविद्यालयको अनुसन्धान परियोजना मात्र रहेन, यसले प्रविधि जगतका ठूला लगानीकर्ताहरूको ध्यान तान्न थालिसकेको थियो।
अगस्ट १९९८ मा ‘सन माइक्रोसिस्टम्स’ का सह-संस्थापक एन्डी बेक्टोलशाइमले ल्यारी पेज र सर्गेई ब्रिनको सर्च इन्जिनको क्षमता देखेपछि उनीहरूलाई १ लाख अमेरिकी डलरको चेक थमाइदिए। रोचक कुरा के थियो भने, त्यतिबेलासम्म ‘गुगल’ नामको कुनै कानुनी कम्पनी दर्ता भएकै थिएन। त्यो चेक बैंकमा साट्नका लागि भए पनि उनीहरूले तुरुन्तै कम्पनी दर्ता गर्नुपर्ने भयो।
अन्ततः, ४ सेप्टेम्बर १९९८ मा क्यालिफोर्नियामा ‘गुगल इन्कर्पोरेसन’ (Google Inc.) औपचारिक रूपमा दर्ता भयो।
लगानी प्राप्त भएपछि उनीहरूको कार्यथलो विश्वविद्यालयको होस्टेल कोठाबाट बाहिर निस्कियो। उनीहरूले क्यालिफोर्नियाको मेन्लो पार्कस्थित आफ्नी साथी सुसन वोज्स्कीको घरको ग्यारेज (Garage) भाडामा लिएर गुगलको पहिलो आधिकारिक कार्यालय स्थापना गरे। (पछि तिनै सुसन वोज्स्की गुगलको विज्ञापन विभाग प्रमुख हुँदै लामो समय युट्युबको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत समेत बनिन्)।
त्यो ग्यारेज कार्यालयमा आजका कर्पोरेट अफिसहरूमा जस्तो विलासिता थिएन। त्यहाँ पुराना डेस्कटप कम्प्युटर, एउटा पिङ-पङ खेल्ने टेबल र केही पुराना कुर्सीहरू मात्र थिए। गुगलको सुरुवाती सर्भरको बाहिरी फ्रेम त बालबालिकाले खेल्ने ‘लेगो’ (Lego) का रंगीन ब्लकहरू जोडेर बनाइएको थियो।
पहिलो ‘डुडल’: जब कर्मचारीहरू कार्यालयमै थिएनन्
सन् १९९८ को अगस्ट महिनामा गुगलको अर्को ऐतिहासिक परम्परा सुरु भयो ‘गुगल डुडल’ (Google Doodle)।
संस्थापकद्वय ल्यारी र सर्गेई अमेरिकाको नेभाडा मरुभूमिमा आयोजना हुने प्रसिद्ध ‘बर्निङ म्यान फेस्टिभल’ मा घुम्न जाँदै थिए। यदि कार्यालयमा नभएका बेला सर्भर क्र्यास भयो वा साइट बिग्रियो भने प्रयोगकर्तालाई आफूहरू बाहिर रहेको जानकारी दिन उनीहरूले गुगलको दोस्रो ‘o’ अक्षरको पछाडि एउटा सानो मान्छेको रेखाचित्र (स्टिक फिगर) राखिदिए।
त्यो कुनै ठूलो व्यावसायिक योजना थिएन, एउटा रमाइलो सन्देश मात्र थियो। तर पछि गएर यही प्रयोग गुगलको सबैभन्दा लोकप्रिय पहिचान बन्यो। आज गुगलले विश्वका विभिन्न देशका चाडपर्व, ऐतिहासिक घटना, वैज्ञानिक, साहित्यकार, संगीतकार र आफ्नै जन्मदिनका अवसरमा होमपेजमा कलात्मक डुडलहरू प्रस्तुत गर्ने गर्दछ।
खोजबाट सुरु भएको यात्रा: उत्पादनहरूको विशाल सञ्जाल
गुगलको सुरुवाती सफलता खोजी (Search) मा आधारित थियो। तर इन्टरनेटको विकाससँगै मानिसलाई केवल सूचना खोज्ने मात्र होइन, दैनिक जीवन सहज बनाउने अन्य डिजिटल उपकरणहरू पनि चाहिन्छन् भन्ने कुरा गुगलले समयमै बुझ्यो। त्यसपछि कम्पनीले आफ्ना उत्पादनहरूको दायरा तीव्र गतिमा विस्तार गर्न थाल्यो:
-
जिमेल (Gmail) को क्रान्ति (सन् २००४):
१ अप्रिल २००४ मा गुगलले आफ्नो इमेल सेवा ‘जिमेल’ सार्वजनिक गर्यो। अप्रिल १ (मूर्ख बनाउने दिन) मा सुरु गरिएकाले धेरैले यसलाई सुरुमा मजाक सम्झेका थिए। तर, त्यतिबेला अन्य इमेलहरूले केही मेगाबाइट मात्र स्टोरेज दिइरहेका बेला जिमेलले सिधै १ गिगाबाइट (1GB) निःशुल्क स्टोरेज दिएर सिङ्गो इमेल बजारमा तहल्का मच्चाइदियो।
-
गुगल म्याप्स (Google Maps - सन् २००५):
संसारको भूगोललाई मानिसको हात-हातमा पुर्याउने उद्देश्यले गुगलले म्याप्स सुरु गर्यो। सन् २००७/२००८ सम्म आइपुग्दा यसले मोबाइलमा जीपीएस नेभिगेसन सुविधा ल्याएर मानिसको यात्रा गर्ने तरिका नै बदलिदियो।
-
एन्ड्रोइड (Android) र क्रोम (Chrome):
सन् २००५ मा गुगलले ‘एन्ड्रोइड’ नामक सानो स्टार्टअप खरिद गर्यो, जसले पछि गएर विश्वकै सबैभन्दा ठूलो मोबाइल अपरेटिङ सिस्टमको रूप लियो। आज विश्वका ७० प्रतिशतभन्दा बढी स्मार्टफोन एन्ड्रोइडमै चल्छन्। त्यस्तै सन् २००८ मा सार्वजनिक भएको ‘गुगल क्रोम’ आज विश्वको नम्बर एक वेब ब्राउजर बनेको छ।
-
युट्युब (YouTube - सन् २००६):
सन् २००६ मा गुगलले १ अर्ब ६५ करोड डलरमा भिडियो सेयरिङ प्लेटफर्म ‘युट्युब’ खरिद गर्यो। आज युट्युब संसारकै सबैभन्दा ठूलो भिडियो लाइब्रेरी र ज्ञान तथा मनोरञ्जनको केन्द्र बनेको छ।
सन् २०१५: ‘अल्फाबेट’ को पुनर्संरचना र सुन्दर पिचाईको नेतृत्व
कम्पनी यति विशाल बनिसकेको थियो कि केवल 'इन्टरनेट सर्च' को दायराभित्र यसलाई सीमित राख्न असम्भव भयो। त्यसैले सन् २०१५ मा ल्यारी पेज र सर्गेई ब्रिनले एउटा ऐतिहासिक कर्पोरेट पुनर्संरचना गरे।
उनीहरूले ‘अल्फाबेट इंक’ (Alphabet Inc.) नामक नयाँ मातृ (होल्डिङ) कम्पनी बनाए। गुगललाई अल्फाबेटको सबैभन्दा ठूलो सहायक कम्पनी बनाइयो भने चालकविहीन गाडी (वेमो), स्वास्थ्य प्रविधि (भेरिलि), ड्रोन र अन्य भविष्यमुखी परियोजनाहरूलाई अल्फाबेट मातहत छुट्टाछुट्टै राखियो।
यही पुनर्संरचनासँगै भारतीय मूलका इन्जिनियर सुन्दर पिचाई गुगलका नयाँ प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) नियुक्त भए। पछि सन् २०१९ मा संस्थापकद्वयले दैनिक व्यवस्थापनबाट पूर्ण विश्राम लिएपछि पिचाई सिङ्गो अल्फाबेट समूहकै सीईओ बने।
खोजीबाट ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ (AI) सम्मको यात्रा
गुगलको आजको यात्रा केवल शब्द खोज्ने प्रविधिमा सीमित छैन, यो आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (कृत्रिम बौद्धिकता - AI) को नयाँ युगमा प्रवेश गरिसकेको छ।
सुन्दर पिचाईले सन् २०१६ मै गुगललाई ‘मोबाइल-फर्स्ट’ बाट ‘एआई-फर्स्ट’ (AI-First) कम्पनी बनाउने घोषणा गरेका थिए। तर, गुगलको एआई अनुसन्धान निकै पुरानो थियो:
-
सन् २०१६ मा गुगलको ‘डिपमाइन्ड’ ले बनाएको ‘अल्फागो’ (AlphaGo) नामक एआई प्रणालीले संसारका नम्बर एक ‘गो’ (Go) खेलाडी ली सेडोललाई पराजित गरेर विश्वलाई स्तब्ध बनाइदियो।
-
सन् २०१७ मा गुगल रिसर्चका वैज्ञानिकहरूले ‘अटेन्सन इज अल यु निड’ (Attention Is All You Need) शीर्षकको ऐतिहासिक अनुसन्धानपत्र सार्वजनिक गरे। यसैले आधुनिक ‘ट्रान्सफर्मर आर्किटेक्चर’ को जग बसायो, जसको जगमा आजका च्याटजीपिटी (ChatGPT) देखि गुगलको आफ्नै जेमिनाई (Gemini) सम्मका जेनेरेटिभ एआई मोडेलहरू निर्माण भएका छन्।
गुगलको सुरुवाती प्रश्न थियो— “वेबपेजमा के लेखिएको छ?”
आज २८ वर्षपछि गुगलको प्रश्न बनेको छ—“कम्प्युटरले मानिसको भाषा, आवाज, दृश्य र भावनालाई कति गहिराइसम्म बुझ्न र नयाँ सिर्जना गर्न सक्छ?”
तथ्य–बक्स: गुगलको २८ वर्षे ऐतिहासिक यात्रा
-
गुगलको आधिकारिक जन्मदिन: २७ सेप्टेम्बर
-
कम्पनी कानुनी दर्ता (इन्कर्पोरेसन): ४ सेप्टेम्बर १९९८
-
स्थापना स्थल: स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालय, क्यालिफोर्निया (अमेरिका)
-
संस्थापकहरू: ल्यारी पेज र सर्गेई ब्रिन
-
पहिलो सर्च इन्जिनको नाम: ब्याकरब (BackRub)
-
पहिलो कार्यालय: सुसन वोज्स्कीको घरको ग्यारेज (मेन्लो पार्क)
-
पहिलो ठूलो लगानी: एन्डी बेक्टोलशाइमको १ लाख अमेरिकी डलरको चेक
-
जिमेलको सुरुआत: १ अप्रिल २००४
-
अल्फाबेट पुनर्संरचना: २ अक्टोबर २०१५
-
वर्तमान प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ): सुन्दर पिचाई
-
आजको अवस्था: विश्वभर अरबौँ प्रयोगकर्ता र १०० भन्दा बढी डिजिटल उत्पादनहरू।
प्रश्नहरूको अन्त्यहीन यात्रा
आज २८ वर्षको यो विन्दुमा उभिएर हेर्दा गुगलको इतिहास केवल एउटा बहुराष्ट्रिय कम्पनीको व्यापारिक सफलताको कथा मात्र होइन। यो मानव सभ्यताको सूचना उपभोग गर्ने शैली र डिजिटल संस्कृतिको इतिहास पनि हो।
स्ट्यानफोर्डको एउटा सानो कोठामा दुई विद्यार्थीले कम्प्युटरका लिङ्कहरू गन्दै सुरु गरेको त्यो सानो अनुसन्धान आज विश्वका हरेक व्यक्तिको खल्ती, घर, कार्यालय र मस्तिष्कको सहयोगी बनिसकेको छ।
गुगलको मूल ध्येय आज पनि उही छ— "संसारको सम्पूर्ण सूचनालाई व्यवस्थित गर्नु र त्यसलाई विश्वका सबै मानिसका लागि सहज पहुँचयोग्य र उपयोगी बनाउनु।"
सायद गुगलको २८ वर्षको यात्राको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यही हो— मानिसले नयाँ कुरा जान्न र प्रश्न सोध्न कहिल्यै छाडेनन्, र गुगलले ती प्रश्नहरूको सही उत्तर खोज्ने आफ्नो अनवरत यात्रा कहिल्यै रोकेन।
